III
Chiều hôm sau, bác Lăng về tới nhà.
Lúc ấy, ông bà Nghè vừa ăn cơm xong, đương đùa với cháu. Thúy, Liêm và Khiết ngồi quây quanh giường, nhìn thằng Cu làm trò, cười như nắc-nẻ. Thấy thằng bé tập lẫy, ngã ngửa ềnh ra, rồi há mồm ra reo, bà Nghè sằng sặc cười, ôm lấy nó, hôn lấy hôn để :
- Không có thằng chó thì hôm nay bà nóng ruột như cào.
Phương nói :
- Vâng, từ đêm qua, con cũng thấy nóng ruột tệ.
Bà Nghè lại đặt thằng Cu xuống giường :
- Nó chó thế này mà cậu nó không ở nhà xem. Ừ, giá hôm nay không vỡ đường, dễ hôm nay là ngày cậu nó hẹn về đây.
Thúy đáp :
- Rồi gần hết hè, nhờ giời đường sá khô ráo anh con về chơi, thằng Cu lại biết thêm nhiều trò nữa.
Bỗng bác Lăng chào một cách sửng sốt.
Tự nhiên cả nhà im lặng quay ra. Ông Nghè, như tâm-linh đã báo trước điềm gở, hốt-hoảng hỏi :
- Về có việc gì thế, anh ?
- Bẫm, cậu Cả con…
Giật nảy mình, ông hỏi dồn :
- Làm sao, làm sao ?
- Bẩm, cậu con giở giời, mà nghe chừng nặng.
Phương sực nghĩ ngay đến rượu thuốc mà chàng không có để đem theo. Nàng run bắn người lên, nhìn bác Lăng, không nói được. Bà Nghè xám mặt :
- Giở giời thế nào ?
- Bẩm, cậu con mắc bệnh kia ạ.
Phương như muốn vồ lấy hết ý-tưởng của người báo tin để biết ngay hết chuyện :
- Bệnh gì ?
- Thưa mợ, bệnh thời-khí !
- Thôi chết rồi !
Thốt ra được ba tiếng, nàng vật mình xuống giường, tru lên khóc.
Ông Nghè muốn bắt mọi người đều giữ hết nghị-lực, bèn trợn mắt, mắng :
- Dại nào ! Im ngay để thầy hỏi,
Rồi ông nhìn bác Lăng :
- Thế nào ?
- Bẩm ông, chiều hôm qua, con thấy mợ gì là chị mợ Cả nhà, hớt hơ hớt hãi đến nhà con, nhờ con về mời ông bà với mợ cả ra ngay Hà-nội, vì cậu Cả mắc bệnh thời-khí nặng.
- Thế bác có lại thăm anh nó không ?
- Bẩm không, vì đã đưa cậu con xuống chùa Thái-Bình rồi.
Bà Nghè hỏi :
- Chùa Thái-Bình ở đâu ?
- Bẩm, ở đường đi ô Cầu-Giấy.
- Đưa xuống bao giờ ?
- Bẩm, con không biết.
- Thế anh nó có thuốc thang gì không ? Có đem theo rượu thuốc hai mươi ba vị kia mà ?
- Bẩm, con không biết.
Phương càng thấy hối-hận. Nàng lại phía giường, vo viên mấy chiếc quần áo, nhét vào trong va-li, rồi nói :
- Bẩm thầy, con xin phép cho con ra ngay thăm nhà con.
Bà Nghè mếu máo :
- Chờ thầy đẻ cùng đi cả.
Rồi bà than thở :
- Không biết bây giờ thuyền bè có dám chở không đây !
Ông Nghè bảo Thúy :
- Xếp quần áo, thầy đẻ và các con cùng đi.
Đoạn ông bảo bác Lăng :
- Anh gọi cho tôi người lái thuyền vừa chở anh vào đây.
Một lát, người lái vào, ông hỏi:
- Tôi thuê anh ra ngay tỉnh bây giờ, anh lấy bao nhiêu ?
- Bẩm quan lớn, con không dám chở.
Phương cáu tiết:
- Anh định bắt bí, bao nhiêu tiền cũng thuê.
Người lái ôn-tồn đáp :
- Bẩm mợ, không phải thế. Độ này tối giời, chúng cháu không dám đi đêm.
Ông Nghè hỏi:
- Anh sợ không được nghiêm hay sao ?
- Bẩm vừa sợ thế, vừa sợ tối thì lạc, vả đến khuya, sóng gió thường to.
Bà Nghè nói :
- Anh không ngại, có hai người tuần đem tay thước đi kèm.
Người lái đò ngần ngừ, rồi nói:.
- Bẩm quan lớn, bà lớn, con chở hầu quan lớn, bà lớn, tất con không bị thiệt, nhưng thực tình, con không dám.
Phương hỏi :
- Hay tôi thuê thuyền bác, mặc tôi tìm người chở lấy ?
Người lái đò nghĩ ngợi, rồi đáp:
- Bẩm mợ, cứ gà gáy sáng mai, cháu xin đi.
- Đêm nay không có giăng, đã có sao, vả lại im gió, anh sợ gì ?
- Thưa mợ, thực tình từ thuở bé, cháu chưa dám đi đêm. Vả lại cháu cũng mệt.
Bà Nghè, khi ấy đã xếp dọn và sắm sửa xong, bèn nói :
- Này, tôi bảo, việc của tôi là việc kíp, cậu Cả bị cảm nặng ở ngoài Hà-nội, nên mới phải đi đêm. Nếu anh không chở, thì anh tìm hộ xem có ai dám đi hay không. Nếu không, anh làm cách gì cho chúng tôi đến được Hà-nội đêm nay thì làm.
Phương bế con, đứng chờ, lấy vạt áo quệt nước mắt. Thằng Cu hập miệng vào ngực mợ nó, đòi bú. Nàng nhìn nó, mếu máo.
Người lái vâng lời đi ra khỏi, bà Nghè, Phương và Thúy nhìn nhau, bỗng oà lên khóc.
Ông Nghè cau mặt, gắt :
- Làm gì mà ồn ào lên thế nào ? Chỉ dại thôi!
Nhưng không ai ghìm nổi được nỗi lòng quá xúc-động.
Đến sẩm tối, người chở thuyền trở lại, trả lời rằng không ai dám đi đêm.
Cả nhà thất-vọng.
Đêm hôm ấy, Phương không ngủ được. Nàng trằn trọc, có lúc dậy ôm lấy vò rượu thuốc, nức nở khóc.
♣
Đến Hà-nội, ông Nghè cùng người nhà lại ngay nhà Vĩnh. Ở đó, ông bà Phủ Kiến-xương đã đến từ tối hôm trước.
Bà Phủ thoạt thấy Phương, đã oà lên :
- Con ơi, me không ngờ số con long đong !
Thế là không cần hỏi đích xác, ai nấy đều biết tin và ồn ào khóc theo.
Bà Nghè hỏi Chân :
- Thế chôn em bao giờ, hở mợ ?
- Thưa bà, em con mất hồi ba giờ đêm hôm kia, thì tám giờ sáng hôm qua chôn ngay trong chùa. Bệnh ấy nên không dám để lâu.
Ông Nghè thở dài, đứng dậy :
- Chúng tôi xin xuống chùa .
Bà Nghè hỏi Chân :
- Em có giối giăng được gì không ?
Vĩnh đáp thay vợ :
- Thưa bà, chú ấy không giối gì cả.
Bà Nghè giậm chân xuống đất, nhăn nhó :
- Khổ quá, không muốn giối hay không kịp giối ?
- Thưa bà không muốn. Con có hỏi nhiều lần, nhưng chú ấy cứ lắc đầu.
- Thế lúc em đi, có những ai bên cạnh ?
- Có hai vợ chồng con, ba người bạn ở cùng nhà, và sư cụ.
- A, cũng còn là may.
Phương khóc:
- Em không ngờ nông nỗi này!
Vĩnh thở dài :
- Còn ai dám ngờ, nhất là chú ấy đầy đặn, vạm vỡ. Thật người khôn chóng già.
Ông Nghè đứng dậy, giục :
- Ta xin xuống chùa.
Bà Nghè mếu máo :
- Có cửa có nhà thì chả ở, thật là đau xót…
Xe đã thuê được, tất cả mọi người đều xuống chùa Thái-bình.
Phương ngồi chung với Chân. Nàng than thở với chị:
- Nhà em mất, thật là tại số. Em chỉ thương nhà em một mình ở ngoài này. Song may có anh chị là người thân, chứ nếu không, ai lo tống táng cho được tử-tế.
Rồi nàng nhìn con, nó đương vừa gậm nắm tay, vừa reo. Nàng khóc :
- Không ngờ cháu bé bồ-côi cha sớm thế.
Chân thở dài :
- Chị không biết lấy lời lẽ thế nào để an ủi em được. Chị chỉ khuyên em là người chết, đến lúc chết là hết bổn-phận, còn chúng ta phải gánh vác bổn-phận không biết đến ngày nào. Vậy ta nên lấy bổn-phận để làm đích cho sự sống. Mà bổn-phận của em bây giờ là một mình ghé cả hai vai vào giang-sơn nhà chồng, nuôi nấng cháu Cu cho nên người, và giữ thanh-danh cho họ Lê nhà ta nữa.
Phương chán nản :
- Thôi, em liều, đời em là đời bỏ đi.
- Em chớ thất-vọng quá thế. Hiện nay, em nên làm thế nào cho hai bên cha mẹ đỡ phiền lòng. Hôm qua, thầy lên cơn sốt cả đêm. Chị sợ quá. Me cứ đòi ngủ ở dưới chùa, chị can mãi mới chịu về. Bệnh này hay lây, lỡ ra thì khốn.
- Em chỉ mong được đi theo nhà em, thế là nhẹ nợ.
- Nhưng em có cháu bé phải nuôi, phải dạy, em bỏ liều cho ai ?
Phương thở dài, yên lặng.
Xe đi một lát thì đến chùa. Vĩnh giới-thiệu mọi người với sư cụ, rồi ra mộ Thanh.
Những tiếng khóc thảm thiết nổi dậy. Phương giãy giụa, rồi ôm lấy mả, tru tréo :
- Ối anh ơi, ngờ đâu nên nông nỗi này !
Rồi nàng lăn lộn, quật mình xuống đất. Chân cố ôm lấy em, nhưng nàng hăng quá. Tưởng chừng như nàng thù hằn với tất cả, muốn bới đất lên, mở áo quan ra, dựng chồng dậy mà thở than, mà gào thét cho hết hơi, để cùng được chôn ngay một hố ấy.
Bà Nghè, bà Phủ, Chân và Thúy ngồi quanh mả đều ôm mặt khóc sướt mướt. Ai nấy kể lể để gợi thêm cho mình nỗi thương tâm.
Mặt trời tuy đã ngả về tây, nhưng vẫn còn oi bức quá. Gió như tạt hơi lửa vào mặt.
Vĩnh không muốn nhìn cảnh thương tâm lâu, nói :
- Mời ông bà với thầy me về phố.
Bà Nghè đứng dậy, lau nước mắt, đáp :
- Thôi, giả ơn cậu, xin mời quan lớn, bà lớn về xơi cơm không muộn, chúng tôi ở lại đây đêm nay.
- Thưa bà, bà coi nhà con như ở nhà.
- Đành vậy, nhưng chúng tôi mới đến, muốn ở lại chùa này.
- Bẩm, xơi cơm xong, mời ông bà lại xuống đây, chúng con không dám giữ.
Ông Nghè đáp :
- Còn bụng dạ nào ăn cơm nữa.
Rồi ông nói với ông bà Phủ :
- Chẳng may cháu xấu số thiệt phận, chúng tôi như chết một nửa người. Trăm sự là tại bên nhà tôi kém phúc nó mới xui nên như thế.
Ông Phủ nắm tay dâu-gia :
- Thôi, trong lúc này thì bố mẹ đẻ hay bố mẹ vợ cũng đều đau đớn ngang nhau. Hãy mời quan lớn, bà lớn về nhà anh chị Cả cháu, tối hoặc mai, ta lại xuống.
Ông Nghè lại rưng rưng nước mắt:
- Xin rước quan lớn, bà lớn, và cậu mợ về, chúng tôi thế nào cũng ở lại đêm nay. Cháu chết đã xa chúng tôi, thì hôm nay chúng tôi muốn ở gần cháu, vả cũng có câu chuyện muốn nói với sư cụ.
- Mọi việc đều chu tất cả rồi, quan lớn không phải nghĩ đến.
- Vâng, đành vậy, nhưng chúng tôi xin ở đây đêm nay. Tôi phiền mợ Cả mua cho ít vải trắng để làm khăn, làm áo.
Rồi ông nói với bà Nghè :
- Những cái gì phải mua bao nhiêu, bà dặn mợ Cả đi.
Bà Nghè nhăn nhó :
- Tôi không còn ruột gan nghĩ ra nữa, xin mợ cứ tùy sắm sửa, ứng hộ tiền, rồi tôi tính toán nộp lại sau.
Ông Phủ biết là ông Nghè nhất định ở lại, bèn cùng vợ con đi về.
Khi ông bà Phủ ra khỏi, ông Nghè lên nhà tiếp chuyện sư cụ, bà Nghè và các con lại xúm quanh mả Thanh để khóc.
Một lúc lâu, ông Nghè đến gần Thúy, gọi :
- Thôi, bảo đẻ, chị và các em lên nhà uống nước kẻo mệt. Thầy đã nhờ nhà chùa thổi giúp cơm, và dọn cho một chỗ để tạm ngủ đêm nay.
Tiếng khóc im lặng. Phương tấm tức, đứng dậy.
Mặt trời lặn từ lâu. Song, lưng áo nàng đẫm những mồ-hôi. Nàng không ngờ, ngôi chùa này, trước kia về phủ Hoài-Đức, nàng vẫn đi qua và nhìn bằng đôi mắt hững hờ, thì bây giờ lại là một nơi quý mến, luôn luôn nàng để tâm-hồn tới. Nàng nhìn kỹ hàng rào cây ổi cho chí cái cổng bé nhỏ, nàng thấy thân yêu và tưởng chừng như những vật ấy cũng có cảm-tình mật-thiết với nàng.
Nàng theo bà Nghè lên nhà trên. Nàng mong chính Thanh đã thở hơi cuối cùng ở đó, và nằm trên giường hiện nàng đương ngồi. Nàng bèn bỏi sư cụ :
- Bạch cụ, nhà tôi khi yếu thì nằm ở đâu ?
Sư cụ gật đầu :
- Chính ở đây, khi ấy các liếp cửa hạ xuống, kín đáo lắm.
- Bạch, ở gian này hay ở gian kia ?
- Ở gian ấy, nhưng giường chiếu người ta đã xin mất cả rồi. Vả tôi đã bắt đốt bồ-kếp và xương-truật để hun nhà, mợ đừng sợ.
Phương thất-vọng thở dài. Trái lại, nàng muốn được thấy những thức chồng nàng dùng đến phút cuối cùng. Đến cả hơi thở của chàng cũng không còn lưởng-vưởng quanh quẩn ở đây để đợi nàng nữa. Nó đã phải bạt đi vì mùi bồ-kếp và xương-truật mất rồi.
Nàng cho con bú. Thằng bé không biết gì, toét miệng cười. Hai chân nó đập vào bụng nàng để đùa. Nàng nhìn nó, thương hại hỏi :
- Con có thương cậu không ?
Bỗng người vú già của Vĩnh đội mâm cơm đến:
- Bẩm ông bà, cậu mợ con sai đem xuống đây để ông bà với các cô, các cậu xơi.
Rồi vú mách :
- Lại còn thằng nhỏ đi theo sau, mang chiếu, màn với gối, nữa.
Ông Nghè cảm-động, thở dài :
- Cậu mợ tử-tế quá!
- Cậu mợ con định mời ông bà con tối nay cũng xuống đây ngủ cho vui. Một mình con ở coi nhà, sợ quá.
Thúy nói :
- Có thằng nhỏ nữa, sợ gì ?
- Thằng nhỏ phải ở dưới này hầu đêm nay.
Bà Nghè mở lồng bàn, rồi hỏi:
- Dễ có bao nhiêu thứ thì mang cả xuống đây.
- Vâng. Ông bà và cậu mợ con lên hiệu.
- Thế đã xơi cơm chưa ?
- Bẩm chưa. Còn chờ mợ con đi mua vải và may áo, dễ đến tám chín giờ mới về.
Thằng nhỏ đầu đội chăn gối, nách cắp chiếu, đi vào.
Phương băn khoăn, hỏi:
- Mợ về chưa ?
Vú già mỉm cười, đáp :
- Nó cũng cùng đi với con, xe nó chạy chậm.
Rồi vú trải chiếu lên giường, đặt mâm cơm vào giữa:
- Mời ông bà, các cô, các cậu. Con phải về nhà trông các em.
Ông Nghè nói :
- Ta nên ăn, dù no cũng cứ ăn, ăn để khỏi phụ lòng cậu mợ Cả.
Vú nghe tiếng chuông xe điện, vội vàng chào mọi người, rồi chạy ra, dặn với lại thằng nhỏ :
- Hầu cơm cẩn-thận nhé.
Ông bà Nghè cùng các con xin lỗi sư cụ, ngồi quanh mâm cơm. Nhưng mọi người nhìn nhau, nước mắt ròng ròng. Ai cũng nghĩ đến Thanh, nằm ở cách đây không xa. Phương nghẹn ngào, không nuốt được, bèn nói
- Dễ thường nhà con làm ma đói. Từ hôm mất đi, không được ai cúng bữa nào.
Ông Nghè gạt đi :
- Chà, tin nhảm nhí, đã chết rồi còn ăn uống gì!
Bà Nghè cãi:
- Chết là chết cái thể xác, chứ còn linh-hồn thì chết sao được. Ta thờ cúng các cụ thì ta biết.
Thúy nhanh-nhẩu đứng dậy, mượn nhà chùa cái bát đôi đũa, xới cơm vào, rồi đặt cạnh chỗ Phương ngồi :
- Anh khôn thiêng, mời anh về xơi cơm với thầy đẻ, với chị, với các em, anh phù-hộ cho cả nhà, cho thằng Cu hay ăn chóng nhớn, học giỏi thi đỗ, ngày sau nên người.
Phương kín-đáo, trong bụng cũng thầm khấn chồng.
Bỗng có cơn gió thoảng vào nhà. Tự-nhiên thằng Cu khóc thét lớn. Nàng rợn tóc gáy, tưởng như hồn chồng phảng phất về thật. Nàng ôm con ghịt vào lòng, lầm rầm:
- Cậu khôn thiêng, có về đùa với con thì đùa, chứ đừng trêu ghẹo con như thế.
Nàng dỗ con một lát. Thằng bé được ru-rín thì ngủ yên. Nàng và cơm, cố nuốt một bát.
Ông Nghè nói :
- Mai là ba ngày, ta sửa mâm cơm cúng.
Thằng nhỏ nghe lỏm, mách :
- Bẩm, cậu mơ con đã mua các thứ từ trưa rồi, định mai cúng cậu Cả nhà.
Bà Nghè thở dài :
- Sao quan Phủ có người rể quý-hóa thế!
Phương hỏi :
- Bẩm, thầy đẻ, hôm nào thì rước vong nhà con về ?
Ông Nghè đáp :
- Thầy định mai, ở đây lâu chỉ thêm đau lòng. Nhưng nghĩ đến cậu mợ Cả Vĩnh chu-đáo, nên ở rốn lại một hôm trên Hà-nội.
- Bẩm, thầy me con bao giờ xuống phủ ?
- Thấy ngài nói xin phép được hết ngày mai. Chắc độ trưa mai ngài xuôi.
Phương đặt con nằm xuống giường. Nàng ra hè đứng nhìn ra phía mả chồng. Trời đã tối sập. Bốn bề đen như mực.
Chừng hơn tám giờ, ông bà Phủ và mợ Cả Vĩnh tới . Chân bảo Phương :
- Anh Cả dễ đến nửa đêm mới xuống được , vì còn chờ thợ may xong quần áo.
♣
Thanh chết trẻ, nên thờ rất giản-dị, bầy ở gian bên, dưới nhà ngang. Đó là một cái bàn nhỏ, phủ vải trắng, trên có tấm truyền-thần nửa người, lồng trong chiếc khung mộc. Trước ảnh là cái bát hương, có đôi đèn nến gỗ hai bên.
Hôm rước vong, bà Phủ cũng theo về. Bà ở lại chơi với ông bà Nghè, nhất là để an ủi Phương. Ngày ngày, lúc cúng cơm, Phương lại áo sô, tóc xõa. Nàng mặc cho thằng Cu mũ mấn, áo sô, và buộc chiếc gậy con vào cổ tay. Nàng đặt nó ngồi xuống đất, và ấn đầu nó xuống, lạy bốn lạy. Thằng bé không biết gì, có lúc tưởng đùa, cười sằng sặc. Có lúc nó khó chịu, vòi khóc ầm lên. Không hôm nào Phương lễ mà cầm nổi nước mắt. Nàng khóc tru tréo, khóc thảm thiết, không ai khuyên nổi. Mà người nhà cũng không thể đứng đó để khuyên Phương được, vì chính mình không thể tự khuyên nổi mình. Mình cũng xúc-động quá, trong lòng thổn-thức, rồi tự-nhiên nước mắt trào ra, và cũng bù-lu bù-loa, ngồi phệt xuống đất, khóc-lóc với người quả-phụ. Rồi nước mắt lan người nọ sang người kia, thế là có một cuộc khóc ồn-ào, khóc xót-xa như khi trong nhà có người mới thở hơi cuối cùng.
Mà nếu Phương khóc một mình, thì độ nửa giờ nàng mệt, nàng nằm lăn ra đất và thở. Rồi nàng gượng dậy, lên nhà trên ăn cơm với cha mẹ và các em. Song, nếu có người cùng khóc, như thêm gợi mối đau lòng, nàng vật mình vật mẩy, lăn lộn trên mặt đất, nàng gào thét như để được hết sức, hết hơi, như để được đứt mạch máu mà chết theo người yêu. Có bận nàng đã ngất đi, sờ người lạnh toát, khiến ông bà Nghè và bà Phủ đã sợ. Đầy tớ vực nàng lên giường, bà Nghè xoa dầu, bà Phủ lay gọi, và Thúy hu-hu lên gọi:
- Chị ơi!
Nhưng may quá, nàng chỉ thiếp đi có một lát, rồi tỉnh được ngay. Nàng mở mắt ra, và sau một giấc thiêm thiếp, nàng được như thường.
Bởi vậy, Phương gầy xọp hẳn lại. Nàng có ăn và có ngủ được đâu. Hai mí mắt đen và quầng hẳn lên.
Ông Nghè cắt cho nàng thuốc bổ, nàng có uống, nhưng thuốc nào lại được với sự buồn phiền. Nàng rất hối hận, thường kể chuyện với Thúy rằng:
- Anh chết là tại chị. Thầy đã bảo sẻ rượu thuốc mà chị lười, nên mới xảy ra như thế này.
Nhưng Thúy an ủi:
- Người ta sống chết có số. Vì số anh như thế, nên nó xui ra cho chị không tìm thấy chai để rót thuốc. Mà biết đâu, số đã chết thì thuốc cũng không được dùng, có khi anh đi đường hoặc ở ngoài ấy đánh vỡ chai thuốc, rồi mới bị bệnh cũng nên. Vả người ta mà giời đã bắt chết về bệnh gì, thì có họa thuốc thánh cũng không chữa khỏi.
Thúy rất thương Phương, vẫn thường dỗ-dành nàng:
- Anh mất đi, thôi cũng là tại số, còn như chị, chị nên gượng vui, trên còn thầy đẻ, còn quan Phủ, bà Phủ bên nhà, đừng để bực cha mẹ trông thấy mình đến nỗi phải tổn thọ.
Thằng Cu, từ ngày bồ-côi, cũng không được như trước. Nó chửa biết gì. Nhưng nó còm đi, xanh đi, và không ngoan nữa. Là do mợ nó khí-huyết kém thì sữa ít và không tốt. Lắm hôm, bú không đủ, nó cằn-nhằn, nó gắt, nó quấy. Và rồi mợ và cô không năng chăm-chút như trước, nên nó bị phá lở. Nó đau-đớn, khóc ngằn-ngặt. Trời nực mà nhiều đêm, vì nằm xuống chiếu thì đau, nó phải úp mình sấp trên bụng mẹ, như con nhái bén. Mẹ và cô thì không lúc nào rời tay quạt. Nhưng phần đau, phần nực, không ngủ được, nó càng khóc..
Bà Phủ thấy cảnh con gái như vậy, chỉ dám ngấm ngầm thương. Bà không tỏ cho Phương biết. Vì đã có một lần, bà bế cháu, nhìn nó, bà nước mắt chạy quanh. Nên Phương vừa thương mẹ, vừa tủi thân, nàng đã khóc một phen tưởng đứt ruột. Bà cũng không dám tỏ cho bà Nghè biết bụng mình, vì không có ích gì, chẳng qua chỉ gợi của dâu-gia ít nước mắt. Ngày nào bà cũng đánh tổ-tôm nhỏ. Ông bà Nghè sợ bà buồn, gọi người vào để bầy ra cuộc tiêu-khiển này. Bà thì sợ ông bà Nghè buồn, nên chiều lòng ngồi vào. Thực ra, chính ông bà Nghè còn bụng dạ nào mà đánh với chác, mà bà Phủ cũng thiết gì chơi. Thành thử hai bên dâu-gia, vì muốn chiều lẫn nhau mà chỉ lợi cho hai anh hàng xóm, ngày nào họ cũng được đồng bạc hoặc một vài hào.
Ở Nguyệt-Áng nửa tháng, khi nước rút hết, và đường có thể đi xe được, bà Phủ nói với ông bà Nghè xin về. Ông bà Nghè lưu mãi lại, không được. Phương đành để mẹ về : Nàng đã lớn, đã xuất-giá, và đã có con. Không lẽ ngần này tuổi đầu, nàng chưa được việc gì gọi là để báo hiếu, mà chỉ làm cho cha mẹ đau phiền vì trông thấy mình góa bụa, lẻ loi.
Lúc sắp ra xe, bà Phủ nước mắt chạy quanh, xuống nhà, bảo Phương thắp mấy nén hương ở bàn thờ Thanh, pha chén chè tầu, rồi đứng cạnh, nhìn vào ảnh, nói :
- Thôi anh Cả ạ, me về đây nhé, rồi đến năm mươi ngày me lại sang, nhân tiện chơi với cháu. Anh có khôn thiêng thì phù-hộ cho cha mẹ già, cho vợ trẻ, cho con thơ…
Chưa dứt lời, bà nức lên, lấy vạt áo chùi mắt. Thế là những tiếng khóc lại loạn lên.
Bà Phủ biết mình đã làm một việc vô-lý, bèn gượng vui, lên nhà trên chào ông Nghè bà Nghè. Phương và Thúy vội vàng đi tiễn bà, nên đều phải nín.
♣
Phương đứng ở cổng, nhìn theo xe mẹ cho đến chỗ khuất.
Rồi nàng thở dài, cùng Thúy quay trở vào. Nàng bần thần, nhìn vạch vôi ở tai con mà lòng thấy trống trải. Nàng đưa Thúy bế con hộ, vào buồng nằm thở dài.
Nàng thương mẹ đi đường nực nội, vất vả. Nàng thương mẹ nghĩ ngợi về mình. Chính bà cũng có một tâm-sự. Có lẽ bà cho là bà chịu trách-nhiệm về sự đau đớn của nàng vì ông bà gả nàng cho Thanh nên nàng phải góa trẻ. Và hiện bây giờ thì chưa, nhưng vài ba năm sau, khi nàng hết trở chồng, tất ông bà nghĩ đến tương-lai nàng. Hẳn ông bà phải đắn đo chứ không dám bắt buộc, vì đã đành việc gả bán cho con là quyền cha mẹ, nhưng quyền ấy, cha mẹ chỉ dùng một lần thôi. Còn như sau này, đứng vậy hay đi cầu nữa, là tùy nàng. Ông bà không thể khuyên nàng nên ở lại thờ chồng nuôi con, vì như vậy, nàng sẽ phải khổ sở, mà đàn bà đương vào thời-kỳ sinh nở, lỡ ra không kiên gan mà một lầm hai lỡ thì mang tiếng đến cả cha mẹ. Ông bà cũng không thể khuyên nàng nên tái-giá để làm lại cuộc đời bởi vì một người đàn bà góa, dù mới ăn ở với chồng có hơn một năm, dù chỉ ngót hai mươi tuổi, nhưng bước đi cầu nữa là một cái nhục, và lại con nhà dòng dõi trâm-anh, càng phải nén sự sung sướng cho mình mình để giữ thanh-danh cho ông cha.
Nhưng sự thực, nàng cho là chính nàng đã giết chồng. Nàng đã không sẻ rượu thuốc nên mới có nông nỗi này, để thương để khổ cho nàng, cho bao người thân-thiết xung quanh nàng. Nàng nghĩ đến đời người góa. Đời gái góa là đời của một người chửa chết, chưa chết về thể-xác, nhưng về linh-hồn thì đã chôn theo chồng xuống suối vàng. Đời gái góa là một tấm bia chịu bao mũi tên độc của những lời thị-phi. Đời gái góa là một đời không vững chãi, vì không có cái nương tựa về cả vật-chất lẫn tinh-thần, nếu không cứng cỏi thì dễ bị lung-lay, dễ bị sụp đổ. Mà đời nàng mới còn dài làm sao. Người đàn bà, từ năm mươi tuổi trở đi mới gọi là già. Vậy thì nàng còn phải giữ gìn ba mươi năm nữa. Vả lúc ấy, con nàng đã trưởng-thành, sự ngờ vực buông tha, không theo dõi nàng nữa. Nhưng nàng còn sống, sống hai ba mươi năm nữa. Nàng nghĩ đến đoạn đời ăn ở với chồng. Nó chỉ ngắn-ngủi có hơn một năm, song được gần chồng, tính ra độ bốn tháng. Một người bạn có bốn tháng mà để khổ-não cho nàng năm, sáu mươi năm. Nếu sự đau thương cứ như từ hôm Thanh mất đến hôm nay, thì lúc nào nàng cũng nghĩ đến chàng mà không còn ý-tưởng khác chen nổi vào óc nữa. Nhưng khốn nỗi, ông trời độc-địa bắt sự đau thương theo thời-gian mà phai lạt dần đi, và một ngày kia, vết thương hàn gắn, nàng sẽ lại như người thường. Nhưng là một người thường sống lẻ-loi, một người đã có chồng, một người góa chồng, một người chỉ gần chồng có bốn tháng trong sáu mươi năm còn lại.
Nàng thở dài, vùng ngồi dậy. Nàng không muốn nghĩ ngợi những điều như thế nữa. Nàng chỉ muốn luôn luôn nhớ chồng đã khuất. Nàng tưởng-tượng đến tiếng nói, tiếng cười của chồng, đến bóng dáng của chồng. Nàng ôn lại những lời âu-yếm xưa. Nàng nghĩ đến tính nết chồng. Chợt Thúy vào, nói :
- Chị lên đẻ gọi.
Phương sửng-sốt, hỏi :
- Có việc gì thế ?
- Em không biết.
Phương cùng Thúy lên nhà trên. Bà Nghè bảo :
- Lên trên này cho vui, lại cứ ở dưới buồng một mình.
Phương biết mẹ thương mình, bèn nói dối :
- Bẩm, con đương vá cho cháu Cu cái áo.
Bà Nghè gật đầu :
- Đẻ cứ tưởng chị nằm ở dưới ấy. Bây giờ bà dễ đến làng Xích-long rồi đấy nhỉ ?
Thúy nói:
- Vâng. Được thằng xe trông cũng khỏe mạnh.
- Đẻ quên ngay đi mất, giá sai vú nó đi tiễn ra đến Hà-nội thi phải.
Phương đáp :
- Bẩm, me con thường đi đâu cũng chỉ một mình, ít khi cần người nhà theo hầu, trừ phi mang nhiều đồ-đạc lắm.
Thúy tiếp :
- Bà mang có cái va-li.
Bà Nghè thở dài :
- Bà cụ về, đẻ nhớ quá. Mọi ngày, lúc này đã đương đánh tô-tôm. Hôm nay không nắng, đi đường đỡ vất-vả.
Thúy đáp :
- Vả có gió mát.
Phương nói :
- Me con chiều ý thầy đẻ mới tổ-tôm, chứ có hay đánh đâu, nhất là trong bụng buồn, me con không thiết làm gì cả.
Bà Nghè cười :
- Thế mà thầy đẻ cứ muốn vẽ ra quân bài lá bạc để bà khuây.
Thúy cười :
- Thật là các cụ miễn-cưỡng chiều ý nhau.
Bà Nghè đáp :
- Thôi, nhưng có thế mới lưu bà được đến hôm nay. Nếu bà về ngay hôm nọ thì me buồn mà chị Cả cũng nhớ.
Rồi bà chép miệng :
- Người ở hay nghĩ đến người đi. Ở nhà, mẹ con chuyện trò với nhau, chắc bây già bà ngồi xe một mình buồn lắm.
Thúy nói :
- Biết đâu người đi lại không nghĩ đến người ở. Có lẽ bà Phủ đang nhìn phong-cảnh mà nghĩ đến nhà ta. Bà tưởng-tượng mấy đẻ con hiện giờ này mỗi người nằm một xó để…
Nhưng bà Nghè lườm Thúy, sợ cô nói là « để khóc ». Song, Thúy nhanh trí khôn, nhìn trộm Phương, thấy nét mặt chị rầu rầu, nên tiếp :
- … để ngủ khì.
Bà Nghè ra ý bằng lòng con gái lắm, vui-vẻ nói :
- Bà về, chắc bà nhớ nhất thằng chó con.
Rồi sực nghĩ ra, bà hỏi Phương :
- À, bà có dặn con là đến Hà-nội bà bảo mợ Cả Vĩnh về chơi không nhỉ ?
Phương đáp :
- Bẩm có. Nhưng con không muốn ai mất công mất việc vì con..
- Công việc thì làm quái gì ! Chị em với nhau, chỉ lúc này mới tỏ được lòng thương yêu nhau. Cậu mợ ấy tử-tế quá. Không có cậu ấy, chắc hôm nọ mấy cậu bạn cuống queo, không biết xử-trí thế nào.
Thúy gật đầu :
- Thật đấy, không khéo người ta biết, lại tống vào nhà thương thì khổ. Anh con thế mà còn tốt số đấy.
- Đẻ không ngờ cậu ấy ít tuổi mà thạo đáo để. Công việc về khâm-liệm, chôn cất, chả thiếu thứ gì. Thầy có hỏi thì thấy cái gì cũng có cả. Mà thành ra cậu ấy tốn kém, chẳng lẽ để cậu ấy thiệt, bất-tiện.
Phương bần thần, nói :
- Để rồi con hỏi chị con.
- Nhưng chị nên hỏi khéo. Mà không biết nên đưa lại bằng tiền hay bằng gì nhỉ? Thầy cứ bảo để nhân dịp cậu ấy đỗ thì mua cái gì mừng một thể.
- Vâng. Như vậy thì nhã nhặn, kín đáo hơn. Chứ đưa tiền, chắc anh chị không khi nào nhận.
Thúy đồng-ý :
- Phải.
- Nhiều lần chị con mua hộ con, những thứ nhỏ nhặt không nói làm gì, lắm bận ứng cho con đến hơn chục bạc, mà khi con tính tiền, chị con cứ không lấy. Chị con nói là tiền ấy chả phải của chị con, cũng là tiền của thầy me con cho, thì chị tiêu hay em tiêu cũng thế.
Bà Nghè nói :
- Nhưng mợ Cả với mợ khác. Đằng này là cậu Cả với anh Cả nhà.
Thúy đáp:
- Rồi mợ ấy bảo tiền của cậu cũng là tiền của mợ, mà anh Cả cũng là chị Cả.
Phương gật đầu :
- Thật đấy, rồi chị con lại bảo tiền của anh con cũng là của thầy con cho. Thầy con hay cho thế thật.
Bà Nghè nói:
- Đành vậy, nhưng muốn khỏi mất lòng nhau, nên dứt khoát về tiền nong. Cậu mợ Cả đại-lượng đã đành, nhưng ta cũng cứ nên nói lại.
Thúy khen :
- Đẻ bảo cậu mợ đại-lượng, thực là đúng. Chỉ xem cách đối với tiền-tài mới hiểu một người có lượng hay không.
Bà Nghè hỏi :
- Chẳng biết mợ ấy về chơi có ở được lâu không nhỉ ?
- Con không rõ.
Bà bảo Thúy:
- Chắc mai mợ Cả về, vậy con liệu mua đồ ăn và làm cơm sáng để phần nhé.
Thúy nghĩ một lát, đáp :
- Mai mười hai, không có phiên chợ, chỉ sợ không có thịt.
- Thì mổ gà trước đi vậy.
- Nhưng con định để con gà ấy đến rằm, cúng tuần anh con.
- Đến ngày tuần lại mua con khác.
Thằng Cu cựa dậy và khóc, làm tan câu chuyện đương nồng nàn.
♣
Chiều mười bốn, Chân đến Nguyệt-Áng. Thấy chị, Phương mừng rỡ, chảy nước mắt.
Bà Nghè nói:
- Tôi tưởng mợ bận việc, không về được.
Chân đáp :
- Không, con định hôm nay về, vì mai là ngày tuần.
Vừa nói, nàng vừa mở gói, lấy ra bao nhiêu thứ quà quý. Phương cảm-động :
- Mấy hôm nọ, ngày nào em cũng mong chị. Đến hôm nay thất-vọng, không mong nữa thì chị về.
- Phải, me giục chị về ngay, nhưng chị còn thu xếp một vài công việc để ở chơi với cô được lâu.
Phương mừng quá, vội vàng hỏi :
- Chị ở được lâu ?
- Độ mươi hôm, nửa tháng
- Thế thì vui nhỉ !
Bà Nghè cười :
- Phải, không mấy khi mợ về với em, nên ở lâu kẻo mất công đi.
Chân rửa mặt mũi, chân tay xong thì Thúy pha nước chè tầu bưng lên. Bà Nghè mời Chân uống. Trong khi ấy, Phương lấy nước sạch để rửa các quả. Khi rửa xong, nàng bày cả vào cái khay, nhưng Chân đứng dậy, nói :
- Cô để chị.
Rồi nàng nhìn bà Nghè, cười :
- Con bảo các cháu gọi cô ấy bằng cô, thành cũng quen miệng đi, chứ đáng lẽ phải gọi là dì.
Bà Nghè đáp:
- Gọi thế cho gần.
Chân ngồi trước thau, bảo Phương lấy chiếc khay nữa, rồi chọn từng quả một, bầy ra hai khay, và dặn Phương:
- Chỗ này biếu ông bà, chỗ này đặt lên bàn thờ, mai cúng chú ấy, còn mấy quả xấu-xí này, chia cho các chú bé. Chị biết tính chú Cả lúc sinh-thời thích ăn gì, nên cố mua cho kỳ được.
Chân ngồi hầu chuyện ông bà Nghè một lát, bèn xin phép xuống buồng Phương để nằm nghỉ, vì đi đường mệt.
Nhưng Chân có nằm đâu. Hai chị em ngồi chuyện trò với nhau được tự-do hơn. Chân vừa móc túi, vừa nói :
- Đến Hà-nội, me gửi chị về cho cô năm mươi đồng để uống thuốc bổ.
Phương thở dài, cầm lấy tiền :
- Em chả cần uống thuốc.
- Không, cô gầy lắm, chính me cũng ngại, cô không uống thuốc thì thầy me buồn.
Phương dơm dớm nước mắt :
- Em thì chẳng thuốc nào lại được. Rồi ngày một ngày hai, nó khuây đi, tự khắc lại như cũ.
- Đành vậy, nhưng có thuốc có hơn. Vì chị nghĩ thế nên có nói chuyện với anh, thì anh lên hiệu Tây, mua được mấy lọ thuốc tốt lắm, đem về làm quà cô.
Nói xong, Chân mở va-li, lấy ra ba hộp thuốc :
- Cách uống, người ta có dặn cả ở trong đơn. Cô nên theo đúng. Cô không có bệnh tật gì, thuốc này chỉ làm cho cô ăn được, ngủ được. Nếu cô thấy hay thì mua nữa.
Phương thở dài :
- Em làm phiền anh chị. Anh chị cũng túng.
- Cô đừng nghĩ ngợi. Cô khỏe mạnh, anh chị mừng, tự khắc làm ăn vui vẻ, đỡ túng ngay.
- Vâng, anh chị cho em, em xin lĩnh, và xin theo đúng đơn thuốc. Nhà em mất đi, anh chị đã hết lòng trông nom, thầy đẻ em lấy làm khó nghĩ lắm.
- Có việc gì mà khó nghĩ. Nếu không phải là anh em, thì ai lại hết lòng thế. Ông bà có nói chuyện, chị cũng gạt đi. Vì nếu ông bà xử lại thế nào, anh chị sẽ tủi thân, vì hình như ông bà không coi anh chị là thân nữa.
- Em là em ruột chị đã đành, nhà em với anh Cả chỉ là hai anh rể.
- Hai anh em rể, nhưng thân như hai anh em.
- Đành vậy, nhưng còn đối với ông bà nhà.
- Thế ông bà nhà chả thân với thầy me là gì.
Phương thở dài. Chân cười, tiếp:
- Chị về lần này sẽ ở lâu với cô, và muốn xin phép ông bà cho cô về phủ và về quê chơi cho khuây-khoa đi.
Phương lắc đầu :
- Em không muốn đi đâu cả. Đi đâu cũng chẳng quên được buồn.
- Chả hơn ở nhà, ngày nào cũng khóc à !
- Cảnh em bây giờ chỉ còn lấy khóc làm vui.
Nói đoạn, Phương cầm vạt áo chùi nước mắt.
Chân thở dài:
- Cô phải nghĩ đến trên còn ông bà, dưới còn cháu bé. Nếu cô không gượng vui, có phải ông bà buồn mãi, mà cháu bé còm cõi đi không ? Chị thấy me nói chuyện cô, chị phiền quá!
Phương thở dài :
- Người ta có qua cầu nào mới biết cầu ấy. Em tưởng người ngoài khuyên can vô ích.
- Sao lại vô ích ?
- Cậu cháu mất đi, em thương nhớ.
- Ai không thương nhớ.
- Em thương nhớ, em như chết một nửa người. Em muốn không chết hẳn để người sống phải thương nhớ em. Nhưng em muốn chết một nửa người mãi mãi, vì em muốn thương nhớ nhà em mãi.
- Sao lại không thương nhớ mãi?
- Không! Chị lầm. Không có cái gì có thể lâu bền được. Em muốn thương nhớ nồng nàn mãi mãi như bây giờ, nhưng ông giời có cho đâu. Rồi dần dần, sang năm, sang năm nữa, em sẽ không buồn phiền nhiều như bây giờ nữa. Vì tạo-hóa bắt người ta quên đi. Hiện nay, ngày nào em cũng cúng cơm nhà em, em tưởng-tượng như nhà em còn sống. Nhưng ngoài trăm ngày, thì chỉ ngày tuần em mới khấn nhà em về. Rồi ngoài ba năm vua việc, nhà em chỉ mỗi năm về một lần. Mà em thì đổi khăn sô ra khăn vải, đổi khăn vải sang khăn thâm Lúc ấy thì trông bề ngoài, không ai biết em là gái góa. Mà có khi em cũng quên cả mình.
Chân thở dài :
- Nhưng cốt ở trong lòng.
- Rồi lòng cũng thay đổi, nghĩa là rồi dăm ba hôm, rồi một tuần-lễ, rồi một tháng, rồi dăm bẩy tháng, em mới nghĩ đến nhà em một lần. Chị thử tưởng-tượng mà xem, rồi đến khi cháu lớn, em nghĩ lại nhà em, chắc em chỉ thấy lờ-mờ hình người, chứ không rõ-rệt như hiện giờ.
Chân cười :
- Khốn như nếu giời không cho người ta quên sự phiền-não, thì cô xem, ở đời này có buồn-bã không. Ai chẳng có sự phiền-não. Ở đời này, ai không có một người thân-thích bị xấu số.
Phương không đáp. Nàng tì cằm vào đầu gối, vân vê cái gấu áo sô. Chân hỏi .
- Ông bà từ hôm nọ có được như thường, không ?
Phương thở dài:
- Chị tính như thường sao được. Nhưng thầy đẻ em hết sức cố khuây-khoa, nhiều lúc em chỉ muốn ở dưới buồng nằm tĩnh một mình, nhưng thầy đẻ em cứ bắt lên nhà nghe chuyện, em phải ép mình theo.
- Ông bà thế là thương yêu cô lắm. Được bố mẹ chồng phúc-hậu, cô thật sung-sướng.
- Về chỗ ấy, em không có điều gì phải phàn-nàn.
- Vậy chắc cô xin phép đi dăm bữa nửa tháng, ông bà cho ngay….
- Cái đó đã đành, nhưng không đi là tự ý em không muốn. Vả trong nhà chỉ có mấy mẹ con, em lại đi vắng, thì ra ích-kỷ quá, mình chỉ biết vui một mình.
- Cô nói có lý lắm.
- Vả cháu bé lở ghẻ và gầy còm, cho cháu đi đây đi đó, sợ cháu mệt sinh yếu.
- Thế thì đợi khi cháu ngoan, chị viết giấy bẩm thầy me mời ông bà về phủ chơi.
- Chưa chắc thầy đẻ em đã đi, vì giao nhà cho ai coi được. Cô Thúy tiếng vậy, nhưng còn ít tuổi. Đi chơi mà phải nóng ruột ở nhà, thì thà đừng đi.
Chân thở dài. Phương tiếp :
- Từ hôm nhà em mấy người làng và họ-hàng xa gần, ai nghe tiếng cũng lại hỏi thăm hỏi nom, và phàn-nàn nhớ thương. Nhiều người thấy thầy đẻ em và em rầu-rĩ đều tìm cách làm vui. Rồi mai ngày tuần, vô số người đem thứ nọ thứ kia đến cho mà xem. Là nguyên thầy đẻ em được dân làng kính-phục. Giả thử thầy đẻ em có đi vắng nhà ít lâu thì cũng có người đến ngủ đêm. Nhưng dù thế nào, thầy đẻ em yên tâm sao được. Ngay như em, giá bây giờ phải đi vắng một đêm, em cũng áy-náy, chỉ sợ lỡ xảy ra sự gì không may mà không có em, thì hối-hận vô-ngần.
Chân cười :
- Nếu xảy ra sự gì mà có cô thì cô làm trò gì?
- Thật vậy, em không làm được trò gì, nhưng em nay như gà phải cáo. Nhà em mất đi, em không được trông nom săn-sóc khi bệnh-hoạn, lúc ra đến Hà-nội, chỉ còn được trông thấy có nấm đất khô. Em đau-xót ngần nào, thì em càng không muốn xa nhà này ngần ấy. Vả lại, giá nhà em còn, thì đi vắng hàng mấy tháng, em không nghĩ-ngợi gì. Nhưng nay nhà em chết, nhà này còn có em thay nhà em, thì em không muốn thiếu mặt khi trong gia-đình xảy ra hoạn-nạn.
- Cô chỉ nói dại.
- Không phải dại. Những hoạn-nạn nó đến, có hẹn trước ai bao giờ. Có ai ngờ nhà em chết trẻ. Thế mà nhà em mất, mất bởi một bệnh ghê gớm nó giết người rất chóng. Ít lâu nay, em mới sinh ra chứng giật mình. Có khi nằm chưa ngủ, đương lan man nghĩ cũng giật mình đánh thót. Nhiều lúc em nghe thấy tiếng động mạnh cũng sợ xám mặt lại. Cho nên em bảo em như gà phải cáo.
Chân lắc đầu, nhìn Phương. Nàng không ngờ Phương bây giờ đổi khác cả tính nết. Sự đau khổ làm cho Phương già, già cả thể xác lẫn tinh-thần. Từ một người con gái đến một bà cụ, Phương chỉ đi có trong vài ngày.!
Bỗng Thúy bế thằng Cu vào, hỏi Phương:
- Đẻ bảo hỏi chị xem mai cúng những gì, chị cho sửa soạn.
Phương đứng dậy, đáp :
- Để chị lên bẩm đẻ.
Chân đỡ lấy cháu, nói với Thúy :
- Cô ngồi đây với chị. Liệu xong cơm chưa, chị đói rồi.
Thúy cười :
- Xong rồi, nhưng đẻ em cử bảo đừng dọn vội, vì chị ở Hà-nội, hay xơi cơm muộn.
Chân cười:
- Không, chị ở Hà-nội thật, nhưng vẫn là người nhà quê, cơm sáng cơm chiều, chị ăn lúc nào cũng được.
- Chị về chơi thế này, các cháu ai trông nom ?
- Đã có bà nội cháu.
- Em xuống bếp bảo bưng mâm chị xơi cơn nhé. Mời chị lên nhà.
- Vâng.
Nói đoạn, Chân bế thằng Cu, vừa đi vừa nựng một cách rất âu yếm.
♣
Qua tuần tứ cửu và tuần bách nhật, ông bà Nghè thấy Phương mỗi ngày một rạc, và nếu cứ thế mãi, sẽ bị ốm to, ông bèn gọi nàng, bảo :
- Từ hôm nay trở đi được thong thả, thầy đẻ muốn cho mợ và cháu Cu ra Hà-nội, rồi xuống phủ chơi ít lâu.
Thấy Phương tỏ ý ngần ngại, bà Nghè tiếp :
- Một là để khuây khỏa, hai là để có việc. Cậu cháu mất, được cậu mợ Cả Vĩnh trông nom hết lòng, Mợ nên ra ngoài ấy, gọi là có lời cảm ơn, nhân tiện tỏ ý đi lại thân thiết sầm uất, vả nhân dịp mợ ra thăm mộ.
Phương ngần ngừ :
- Con bây giờ đi đâu cũng ngại. Con chỉ muốn ở nhà để có người nọ người kia, gia-đình được đông vui. Mộ cậu cháu, anh chị con đã hứa trông nom, tất là không quên. Vả ra Hà-nội để cảm ơn, con tính không cần, vì chị con là chị ruột, chứ có phải họ hàng xa xôi đâu mà phải giữ ý tứ. Còn như đi chơi cho khuây khỏa, thì con tưởng không ở đạu được khuây khỏa bằng ở nhà, vì thấy cả nhà bình yên, thầy đẻ mạnh khỏe.
Ông Nghè gật đầu :
- Mợ nghĩ rất phải, nhưng thầy đẻ thấy mợ kém ăn kém ngủ, mỗi ngày gầy yếu, nên rất lo ngại, muốn mợ đi chơi một dạo.
- Nhưng con đi vắng, lại lo ngại ở nhà.
Ông Nghè cười :
- Ở nhà có việc gì mà phải lo ngại.
- Thôi, xin thầy đẻ cho phép con ở nhà, con định sau trăm ngày nhà con, thì nghĩ kế sinh- nhai. Nhà con đến tuổi trưởng-thành rồi, tuổi phải kiếm ăn lấy, một là thầy đẻ khỏi tốn kém, hai là để báo hiếu. Nhưng nhà con bạc bẽo, bất hiếu, đã cướp công thầy đẻ, thì con phải thay nhà con.
Ông bà Nghè cảm-động, không nói gì. Phương tiếp :
- Con định xin phép thầy đẻ, rồi nay mai đi các chợ, xem cái gì có lãi thì buôn.
Bà Nghè đáp :
- Làm như thế vất vả lắm. Mợ không quen. Vả thầy đẻ không để mợ làm thế, sợ người ta cười.
Ông Nghè nói :
- Đi buôn chứ có làm điều gì xấu mà sợ người ta cười. Mợ muốn tìm cách sinh-nhai, thầy đẻ không ngăn, còn khen là biết nghĩ. Song đi chợ thì vất vả, thầy đẻ không muốn mợ vất vả.
Bà Nghè tiếp :
- Thật đấy, thiếu gì cách làm ra tiền. Mợ từ tấm bé, quen có kẻ có kẻ hầu người hạ, quen lên xe xuống ngựa, chân dép chân giầy, thì buôn thế sao quen. Buôn đã không quen thì không có lãi. Mà cứ bắt buộc làm nghề không hợp với mình, tất bị lỗ vốn.
- Đẻ dạy thật đúng, nhưng cứ để con làm thử, nếu vất vả, nếu lỗ vốn, con xin thôi ngay.
Ông Nghè cười :
- Thầy nói cho mợ nghe : mợ làm nghề gì thầy đẻ cũng vui lòng. Mợ đi các chợ cũng được. Nhưng thầy tưởng đi các chợ, cần phải khỏe mạnh, vì phải thức khuya dậy sớm, xốc vác, nhanh nhẹn. Vậy mà mấy độ nay, mợ gầy yếu. Cho nên thầy đẻ khuyên mợ hãy đi đó đây để lấy lại sức, rồi muốn làm gì hãy làm.
Bà Nghè cho là ý hay, tiếp :
- Vả khi đã dúng tay vào việc buôn bán, thì như người bận con mọn. Nghĩa là mợ sẽ bận hai con mọn, khi ấy giá có việc phải đi, cũng không thể dứt ra đi được. Cho nên hãy đi đó đây cho thỏa thích trước, kẻo rồi lại tiếc.
Phương nghĩ ngợi một lát, rồi đáp :
- Vâng, thầy đẻ cho phép, con xin tuân theo. Nhưng con chỉ nghĩ một điều, là ở nhà vắng cháu Cu, tức là vắng vẻ hẳn, thầy đẻ buồn.
Ông Nghè gật đầu :
- Buồn thì buồn thật đấy. Nhưng hiện nay nó đã nhẵn-nhụi, nhưng vẫn còn còm. Mợ thì xanh, gầy. Nếu mợ cứ ở nhà, thì mợ xanh, gầy, và cháu còm mãi. Thầy đẻ bao giờ vui được. Thà thầy đẻ chịu buồn ít lâu, để được trông thấy con cháu khi trở về, được đẫy-đà, khỏe-mạnh.
Bà Nghè tiếp :
- Mà nghề thế, khi trong người khỏe-mạnh thì làm ăn gì cũng phát tài.
Phương cười.
♣
Ông bà Nghè chọn ngày tốt mới cho Phương đi. Có vú già theo hầu.
Ra đến Hà-nội, việc đầu tiên của nàng là nhờ Chân đưa xuống chùa Thái-Bình thăm mả chồng. Mùa này là mùa hoa, nàng định rồi lên chợ Đồng-Xuân mua một vài thứ cây để trang-điểm trên mộ.
Nhưng khi tới chùa, nàng vừa ngạc-nhiên, vừa cảm-động. Là nàng đã thấy cây trồng từ bao giờ, cây nào cũng nhu nhú có nụ. Chân nói :
- Chủ-nhật nào anh chị cũng xuống đây.
Phương ngồi xổm cạnh nấm đất ôm mặt nức lên khóc. Tiếng khóc thảm-thiết, làm cho Chân cũng không cầm được nước mắt.
Nhưng mỗi nước mắt một ý nghĩa. Phương thương chồng chết trẻ, thương con bồ-côi. Khi chàng bệnh-hoạn, nàng không được ở cạnh, chàng chết không được một lời giối-giăng, đến nỗi khi nghe tin dữ, nàng lật-đật ra Hà-nội, nàng không kịp nhìn mặt chàng lần cuối cùng, phải ngồi ôm nấm đất mới đắp. Đến nay, trong khi nàng vẫn tưởng như chàng mới chết đâu hôm qua hôm kia, thì mả đã xanh những cỏ, mà xung quanh cây cối mọc khác cả đi. Nàng tưởng-tượng đến người nằm dưới mả làm mồi cho sâu bọ.
Chân thì thương em, Nàng nghĩ đến thân gái như hạt mưa sa. Hồi tưởng ngày còn tấm bé cùng Phương, có ai dám nói là một người thì đề-huề con cái, nay mai một bước lên bà lớn, còn một người thì vừa lấy chồng hơn một năm đã ra người sương-phụ. Thật vậy, rồi đời Phương không nương tựa, sẽ bị khổ-sở, và chỉ vài năm nữa, em nàng sẽ gầy yếu, già hơn nàng. Nàng chắc nhiều phen Phương so sánh hai số-phận của hai chị em, và đã tủi thân thương mình, khóc hết xiết bao nước mắt. Nhưng làm sao được. Người ta thế nào, trời đã định trước cả.
Hai chị em khóc một lát, đến chiều cả mới rủ nhau về.
Trong mấy ngày ở Hà-nội, Chân đưa Phương đi xem các phố. Thuở bé, Phương ít được ở Hà-nội, nên không thuộc phố. Nàng muốn tìm nhà trọ cũ của Thanh để vào chơi, nhưng không nhớ ở chỗ nào. Nàng không muốn hỏi chị, vì nàng nhận thấy Chân không muốn gợi buồn cho nàng.
Phương thuộc được vài phố, từ hàng Gai đến chợ Đồng-Xuân, theo đường xe điện đã đành, nàng nhớ thêm phố hàng Bạc, hàng Bồ, hàng Bông, chợ Cửa Nam, chợ hàng Da. Có bận nàng đi một mình đến các phố ấy.
Ở chơi năm hôm với chị, Phương tỏ ý muốn xuống Kiến-xương. Nhưng Chân bàn :
- Đã lâu cô không về quê nhà, nhân dịp này được phép đi lâu, tưởng cô nên thăm qua quê.
- Về quê chả có ai, buồn chết!
- Buồn hay vui, cũng cố ở một hôm.
Phương đồng ý. Vĩnh bảo riêng Chân :
- Mợ cùng đi với cô Cả. Mình đi đâu, có vợ có chồng, mà cô Cả thì thui-thủi một mình. Mợ nên làm cho cô ấy đỡ thấy cảnh quạnh-hiu của người gái góa.
Chân nghe ngay lời nói phải, và thấy chồng chu-đáo, đầy-đặn với Phương, nàng rất phục.
Chân và Phương về nhà quê, rồi xuống Kiến- xương.
Ông bà Phủ thấy con cháu xuống chơi bất ngờ, thì hết sức mừng rỡ. Những người quen Chân đều đến chơi hỏi thăm. Phương bị gợi mối buồn, nói chuyện với ai cũng khóc lóc. Nhất là nàng nhớ đến mấy tháng hè năm ngoái, vợ chồng cùng xuống ở đây lâu, vui vẻ ngần nào, thì bây giờ nàng đau khổ ngần ấy. Nhưng bà Phủ không để nàng buồn lâu bao giờ, bà nói chuyện nọ chuyện kia cho nàng khuây đi. Bà thấy nàng gầy và hay nghĩ, tính nết đổi nhiều, thì rất thương hại.
Một hôm, Phương nói với bà Phủ về việc định đi các chợ để buôn bán. Bà gạt đi :
- Con không quen. Đừng làm.
Chân thở dài :
- Con cái nhà quan thật hết sức đoảng, chỉ quen ăn sung mặc sướng, không ai nghĩ đến học nghề nghiệp, chỉ mong sau này ăn bám vào chồng con.
Phương đáp:
- Thật thế, bây giờ em mới thấy sự tai hại ấy. Em định buôn mà thầy đẻ em bên nhà cũng gàn, me bên này cũng can. Thì dễ em đến chết đói.
Bà Phủ và Chân cùng cười :
- Chết đói sao được. Dù thế nào, đã có thầy me. Vì công việc con không quen, vả không có sức làm được
- Thế thì me bảo con làm cái gì để sinh-nhai? Chẳng lẽ ngần này tuổi đầu, cứ song sóng ra mà ăn.
Bà Phủ đáp :
- Ồ, can gì, chị Cả Vĩnh hơn tuổi con, đã bao giờ nghĩ đến sinh-nhai đâu.
Phương ngậm ngùi :
- Chị con còn có anh con,chứ con thì nhờ ai ?
- Nhờ ông bà bên ấy, nhờ thầy me. Ông bà có ruộng đủ ăn, chứ có bắt con làm gì đâu.
- Không ai bắt con, nhưng con bắt con. Nếu con không kiếm cách sinh-nhai thay nhà con thì con xấu-hổ lắm.
Bà Phủ chợt nghĩ ra :
- À, có một cách buôn này có lãi mà rất nhẹ nhàng, là con nên cầm cái họ.
- Con đã nghĩ đến việc ấy, nhưng con không quen ai.
- Được, me mời hộ cho. Họ của con thì thầy đóng một suất, me đóng một suất
- Thế mới là hai.
- Chị cả Vĩnh một suất. ‘
Chân cười :
- Con cũng muốn đóng, nhưng chỉ vì không có tiền.
- Tháng nào không có thì me cho. Rồi anh ấy bổ ra, lại không đóng vài suất cũng được ấy à !
Chân vui vẻ :
- Thế mới là ba.
- Nhà cái đóng một suất là bốn.
Phương đáp :
- Đến chị con còn chả có tiền nữa là con.
- Suất của con thì tháng tháng thầy me cho, để dành mà làm vốn. Liệu con gọi được mấy suất ?
Phương lầm rầm tính một lát rồi đáp :
- Nhiều lắm là sáu suất.
- Thế thì thừa rồi. Còn bao nhiêu, me mời cho. Loanh quanh đây cũng tạm đủ.
- Nhưng nhà cái ở một nơi, nhà con ở một nơi, mua bán không tiện.
- Mua bán bằng thư từ, hoặc me ở dưới này mua bán bộ cũng được.
Phương cười :
- Thế là me cầm cái họ chứ không phải con. Nhưng me để con tự đi mời, thiếu bao nhiêu con hãy nhờ me rủ thêm. Con muốn làm việc cho vui, được lãi là điều phụ.
♣
Vì có ý định buôn bán, nên ở Kiến-xương về Hà-nội, Phương đến phố hàng Bạc, vào một hiệu kim-hoàn bán tất cả đồ tư-trang để lấy tiền làm vốn.
Nàng không cần phải làm thế mới có vốn đâu. Nàng xin ông bà Phủ, hoặc nhờ ông bà vay, cũng có thể có ngay một món tiền hơn thế. Song nàng nghĩ làm thân con gái, đã đi lấy chồng, không lẽ mỗi lúc lại phiền cha mẹ. Nàng góa chồng, cha mẹ đã thương nàng lắm lắm rồi. Vậy mà nếu còn cứ để mối lo âu cho cha mẹ mãi, thật không trọn đạo. Đồ tư-trang của nàng hiện vô dụng, vì nàng có tang. Mà nó còn vô dụng mãi mãi, vì chồng chết, nàng còn đàng điếm để khoe đẹp khoe mẽ cho ai nhìn. Thì nàng đem bán, lấy vốn để sinh lợi, thật là phải.
Có ngót nghìn bạc trong tay, nàng về nhà quê xin phép ông bà Nghè cho nàng buôn vải.
Bà Nghè vẫn không đổi ý-kiến, nhất định gạt đi, lấy cớ là nàng yếu đuối. Nàng đáp :
- Con bây giờ trong mình không bệnh tật gì, vả đi chơi một dạo, con khỏe khoắn hơn trước. Vậy xin thầy đẻ cứ cho con thử buôn một chuyến xem sao.
Ông Nghè chiều con và đại-lượng hơn, nói :
- Được, bây giờ thì công việc gì ở nhà này, thầy đẻ cũng cho con được tùy tiện. Vả lại, con nói là buôn thử thì thầy tưởng không có hại gì. Vì chắc đã buôn, không thể lỗ vốn. Nếu được lãi, và xét trong mình thấy còn có thể làm được, thì con cứ làm, miễn là đừng gượng, và đừng giấu thầy đẻ.
Bà Nghè phàn nàn :
- Thà ngồi cái họ, nó đỡ vất vả.
Phương đáp:
- Con đương trù-tính mời người chơi họ, còn thiếu độ vài suất. Con định tháng sau thì bắt đầu mua bán.
- Thiếu độ mấy suất ?
- Việc này con đã bẩm me con ở dưới phủ, me con giúp vào, hiện còn thiếu có ba suất.
- Thế thì đẻ nhận một suất, đóng để dành cho thằng Cu.
Phương nghĩ-ngợi một lát, đáp :
- Thôi, cũng đủ rồi ạ.
Là vì nàng không muốn mẹ chồng phải bận về nàng. Nàng biết cảnh gia-đình chỉ đủ ăn mà thôi. Nay nếu bà vì thương nàng, muốn nàng được dễ-dãi trong sự làm ăn, thì rồi đâm túng-quẫn. Mà bà túng-quẫn để làm gì? Để rồi cho con nàng, tức là cho nàng. Nàng lấy thế, sao cam tâm . Thà bà cho Thúy làm vốn buôn chung, nàng rất vui lòng. Bởi vậy, nàng phải nói dối là đủ rồi, để tránh cho mẹ chồng một mối lo nghĩ.
Nhưng Phương phải lo nghĩ. Ba suất họ cuối cùng là ba suất khó mời, nhất là nàng ở nhà quê, xung quanh toàn những người không giầu có.
Song không lẽ vì chỉ thiếu có ba suất mà nàng bỏ cái ý định cầm cái họ, một việc nhẹ-nhàng và có lợi.
Nàng bèn đến chơi những nhà họ-hàng và quen biết, những người làm ăn khấm-khá mà thật-thà.
Bà trưởng Nga đáp :
- Ý tôi muốn giúp mợ đã lâu lắm, nhưng thật tình chỉ giàu bụng chứ không giàu tiền, thôi thì tôi nhận với mợ nửa suất.
Bác Hai Hinh nói :
- Dâu họ nhà, hiện giờ thì nhất thím, tôi không dám nịnh, nhưng cả làng đều khen thế. Tôi thì từ đầu năm buôn bán chật-vật, chứ giá như năm ngoái, tôi có thể nhận với thím hẳn hai suất.
- Thì bác giúp em một suất vậy.
- Tôi có dám nói dối thím đâu. Tôi muốn giúp thím nhiều, nhưng thể không được, không lẽ tôi nhận nhiều rồi để lụy cho thím.
- Em muốn còn học bác buôn bán nữa, em định theo bác đi các chợ.
- Buôn hàng tấm như tôi, giá có nhiều vốn thì khá. Nhưng thím tính đầu năm nay đấy, nhà tôi cai đám, phải ăn tiêu tốn kém, rồi bị mẻ trộm, thì buôn bán gì cho lại.
- Thế bác không giúp em được gì à ?
Bác Hai nghĩ ngợi một lát, bỗng vui vẻ đáp :
- Thím để đến chiều mai, tôi lên chơi hãy hay.
- Hôm nay bác chả nói, lại để đến mai.
- Thế này, tôi có mấy người bạn thân, vốn cũng biết tiếng thím xưa nay. Để mai đi chợ, tôi mời hộ, may được vài suất.
- Vậy bác đưa em đến chơi, kẻo các bà ấy trách là kiêu kỳ.
- Thím kiêu kỳ hay không, ai chả biết. Người ta quý thím là quý lòng ăn ở với họ hàng làng nước từ trước đến nay, chứ ai để ý đến những điều nhỏ nhặt.
- Được, bác cứ ướm trước đi, rồi em đến chơi sau. À, bác định mời ai thế ?
- Mợ Tư Sĩ với bà Cả Thu.
- Mợ Tư Sĩ là con dâu cụ Tú ấy à ?
- Phải.
- Em không thân, nhưng vẫn nghe tiếng mợ ta tử tế lắm. Bà Cả Thu ở dưới cuối tổng đấy nhỉ?
- Phải. Cùng buôn vải với tôi cả.
- Vậy rồi cũng là bạn với em.
Bác Hai cười:
- Thím nói đùa, chứ cần gì phải buôn bán như chúng tôi.
Phương nghiêm mặt:
- Em nói thực.
- Ông bà có ruộng, quanh năm đủ ăn, thím buôn làm gì cho mệt.
- Em buôn để đỡ thầy đẻ em.
- Vả nếu túng, thím xin quan lớn bà lớn bên nhà, thiếu gì.
- Đã đành cha mẹ, lúc nào mình chả phải nhờ, mà cha mẹ thương con, biết thế nào là ngần, nhưng làm cho cha mẹ đỡ thương mình, ấy là mình đã được một ít bổn phận làm con đó. Cho nên em nói đi buôn là nói thực.
- Thế thím định buôn hàng tấm à ?
- Vâng.
- Nhưng thím thuê cái cửa hiệu mà bán hàng chứ ?
- Không, chợ xa nhà, chả nhẽ thuê ở chợ để rồi đêm không có ai coi, trộm nó lấy hết hàng à ? Vả lại thuê nhà, thì lãi lời còn gì. Em định đi các chợ như bác.
- Thím gánh sao được hàng ?
- Gánh được ngần nào thì gánh, còn người nhà gánh hộ.
- Làm nghề này, nếu có vốn lại có sức đi các chợ xa như chợ Sật, chợ Sóc, chợ Cuối, thì chẳng mấy chốc mà bốc.
- Sức thì em thiếu, chứ vốn, em không ngại.
- Hay thím có tin tôi thì buôn chung với tôi.
Phương yên lặng một lát, rồi đáp :
- Bác cho em nghĩ ít lâu. Buôn chung với bác, em chẳng ngại tí gì, nhưng muốn hãy học bác buôn gần quanh đây, rồi có thế nào sang năm hãy hay.
- Có thì làm ngay từ giờ, buôn hàng tấm ăn thua về dịp Tết. Nếu bây giờ có vốn mua hàng về, đến một chạp bán đi, lãi một gấp đôi.
- Nhưng nếu vậy, em không học ai được nghề buôn.
Bác Hai ngẫm nghĩ, rồi nói :
- Thế này, thím chung với tôi, nhưng cứ đi chợ với cháu Lý.
- Cháu Lý đã thạo chưa ?
- Cháu theo tôi đã hai năm nay, mười bẩy tuổi rồi, chứ bé bỏng gì. Cháu có phần nhanh nhẹn hơn tôi. Vậy thím đi với cháu, tôi có nhiều khách hàng, họ không mua của cháu thì mua của thím, đỡ ra đến người ngoài.
- Vâng, hôm nay đến chơi bác thật là có ích. Vậy bác cứ mời họ cho em, còn về việc buôn, thế nào em cũng làm vừa lòng bác, nhưng cần bẩm chuyện với thầy đẻ em đã.
- Chắc ông bà không ngăn thím đâu.
- Em chung với ai, thầy đẻ em cũng chẳng ngăn, nữa là với bác, chị em trong nhà.
Minh họa: Kênh Truyện Xưa 
