Ads 468x60px

.

Thứ Sáu, 24 tháng 12, 2021

Tên tuổi, sự nghiệp và những tác phẩm tiêu biểu của nhà văn Nguyễn Công Hoan


Tên tuổi, sự nghiệp và những tác phẩm tiêu biểu của nhà văn Nguyễn Công Hoan

Phương Chinh

Mời nghe đọc tại YouTube


Thủa bé, tôi đã đọc truyện ngắn "Kép Tư Bền" và cảm nhận được nỗi đau đớn của nghiệp đào hát...Lớn lên chút nữa, 'Thế là mợ nó đi Tây" đọc lại buồn đến xót xa...và cười mà rưng rưng nước mắt cảm thông với nỗi khốn khó của kiếp người trong "Người ngựa Ngựa người"... Và từ đó say mê đọc những tác phẩm của nhà văn Nguyễn Công Hoan, đọc không bỏ sót một truyện ngắn nào của ông.
Cảm ơn ông đã cho tôi hiểu thêm về những số phận của một giai đoạn cách tôi hàng thế hệ.
Hãy đọc và cảm nhận sâu sắc những gì ông gửi gắm qua ngòi bút tài hoa của mình, các bạn nhé!


Thứ Hai, 1 tháng 11, 2021

Phong cách nghệ thuật của nhà văn Nguyễn Công Hoan


Phong cách nghệ thuật của nhà văn Nguyễn Công Hoan

Thảo Nguyên


Nguyễn Công Hoan được coi là bậc thầy truyện ngắn châm biếm. Nhà văn Tô Hoài khi đánh giá về sự nghiệp văn chương, về vị trí của Nguyễn Công Hoan trong tiến trình lịch sử văn học dân tộc đã viết:
"Nếu ta nhẩm từ cái hồi mà lời văn bổng trầm khóc đứng khóc ngồi đến thời kì văn chương sạch sẽ kiểu Tự Lực thì lực lưỡng như một tay đô vật không có địch thủ, từ Kiếp hồng nhan đến nay, truyện ngắn, truyện dài Nguyễn Công Hoan sừng sững tạo thành một cái thế Tam Đảo, Ba Vì hùng vĩ, vượt qua hai thời kì tiến vào Cách mạng tháng 8..."
(Người bạn đọc ấy).
Các sáng tác của Nguyễn Công Hoan không chỉ chiếm được cảm tình, sự quan tâm, yêu mến của bạn đọc lúc bấy giờ mà còn cho đến tận ngày nay nó vẫn còn nguyên sự lôi cuốn đó.


Nhà văn chuyên dùng tiếng cười trào phúng trong các tác phẩm của mình
Nguyễn Công Hoan thành công nhất với thể loại truyện ngắn, mang một âm hưởng riêng không thể trộn lẫn. Khác với Thạch Lam đầy chất thơ, Nam Cao đầy tính bi kịch nghiệt ngã, truyện Nguyễn Công Hoan mang tính trào phúng đặc sắc với những tiếng cười giòn giã, sảng khoái ném thẳng vào mặt kẻ thù. Ông chủ yếu viết về đề tài phản ánh hiện thực xã hội với sở trường là bút pháp hiện thực trào phúng. Bàn tay tài năng Nguyễn Công Hoan đã hình thành nên một bức tranh sinh động về xã hội nửa thực dân nửa phong kiến tàn ác, đầy rẫy bất công và giả dối.

Ông đả kích mạnh mẽ bọn quan lại tham lam, bỉ ổi, ỷ vào quyền thế mà bóc lột tàn bạo người dân trong khi chúng chỉ là những tên tài sơ học thiển, địa chủ cường hào bẩn thỉu, ngu dốt lố lăng, đồi bại thông qua tiếng cười trào phúng đặc sắc. Đối với Nguyễn Công Hoan, đời là một vở hài kịch. Vào thời kì tác giả sinh sống, xã hội lố lăng hổ lốn với sự giao thoa của các nền văn hóa, con người chỉ sống vật vờ như những kiếp đời thừa, một cảnh tượng hết sức hài hước theo quan niệm của Nguyễn Công Hoan. Con gái Nguyễn Công Hoan đã chia sẻ:
“Thời của ông, trong lúc một số nhà văn đang say sưa với chủ nghĩa lãng mạn, với những hư hư thực thực kiểu “Hồn bướm mơ tiên” thì ông lại dứt khoát lựa chọn một đường đi khác cho riêng mình”.
Chán nản với chính xã hội ông đang sống, nhà văn đã không ngần ngại bóc trần hiện thực bằng chính tiếng cười suy ngẫm, điều này khiến tác phẩm viết về hiện thực phê phán nhưng lại rất đỗi tự nhiên và nhẹ nhàng, mang tính đả kích sâu cay. Không quá khi nói rằng Nguyễn Công Hoan là bậc thầy của truyện ngắn châm biếm.

Nhà văn có biệt tài xây dựng những mâu thuẫn
Đặc điểm lớn nhất của nghệ thuật trào phúng chính là những tình huống mâu thuẫn, nhân vật mâu thuẫn. Sự đối nghịch giữa các sự việc trong tác phẩm tạo ra tiếng cười trào phúng, buộc người đọc phải nghĩ và ngẫm. Đối với nhà văn, đời vừa là hài kịch, vừa là bi kịch. Nhìn đâu ông cũng thấy cái đáng để cười.
Thế giới nhân vật trong các sáng tác của Nguyễn Công Hoan vô cùng đông đúc. Đó là những phu phen, thợ thuyền, dân quê, những địa chủ, lý dịch, cường hào; những nghị viên, dân biểu, quan lại; những con buôn, tư sản, chủ thầu nằm ở hai thái cực khác nhau. Sự mâu thuẫn thể hiện rất rõ trong Bước đường cùng, tác phẩm hiếm hoi phân tích được mâu thuẫn cơ bản trong xã hội, mâu thuẫn giữa người nông dân và địa chủ, cường hào phong kiến. Hay trong “tinh thần thể dục”, sự đối nghịch giữa lối sống xa hoa giả tạo, điệu bộ hào nhoáng nửa mùa của thực dân Pháp với cuộc sống nghèo khổ, làm việc từng ngày của nông dân được đặt trong tình huống trớ trêu: quan lại bắt dân đi xem bóng đá đã tạo nên tiếng cười vô cùng sảng khoái, ném thẳng vào mặt của bọn thực dân, phong kiến. Truyện của Nguyễn Công Hoan đã vạch trần cái phi logic trong cái bình thường, sự phi lí trong xã hội Việt Nam thời bấy giờ.


Ông là nhà văn hiểu rất rõ những mâu thuẫn cơ bản trong xã hội, ám ảnh với hiện thực và không ngần ngại thể hiện thái độ căm ghét với bọn cường hào, địa chủ thực dân, những người góp phần không nhỏ vào cuộc sống nghèo khổ của nhân dân ta.

Bậc thầy trong xây dựng cốt truyện
Tác giả Nguyễn Đức Đàn đã đưa ra nhận định về các khía cạnh như là độ dài của truyện, lời văn, cốt truyện, kết cục của truyện ngắn Nguyễn Công Hoan:
"Về nghệ thuật viết truyện ngắn phải nói rằng Nguyễn Công Hoan là người có nhiềukhả năng và kinh nghiệm. Truyện của ông thường rất ngắn. Lời văn khúc chiết, giảndị. Cốt truyện được dẫn dắt một cách có nghệ thuật để hấp dẫn người đọc. Thường kết cục bao giờ cũng đột ngột...”

Cốt truyện trong các các tác phẩm của Nguyễn Công Hoan, có thể nói không bình thường. Ông khai thác những khía cạnh cực kì mới của cuộc sống thường nhật, cùng viết về chủ đề hiện thực phê phán, song lại không trùng lặp với bất cứ tác giả cùng thời nào. Ông viết về đời sống nông thôn rất xuất sắc, với những bước ngoặt không thể ngờ tới. Đến với truyện ngắn Nguyễn Công Hoan, độc giả tìm thấy được một thời cơ cực của nước ta ngày trước, từng câu chữ trong tác phẩm của ông là những gam màu tối tái hiện lại bức tranh đau buồn trong quá khứ dân tộc vào những năm đói nghèo, khốn khổ.

Tình huống truyện của Nguyễn Công Hoan đơn giản nhưng bất ngờ do tác giả khéo che đậy. Tình huống truyện làm bật lên cảm hứng phê phán xã hội ở phương diện đạo đức. Cảm hứng chủ đạo của truyện ngắn trào phúng của Nguyễn Công Hoan là ở đấy. Cốt truyện trào phúng đặc sắc, được xây dựng trên những mâu thuẫn cơ bản của xã hội, những tình huống giở khóc giở cười đầy bất ngờ, đã tạo nên những tác phẩm xuất sắc.

Nguyễn Công Hoan có một phong cách nghệ thuật rất riêng, ấy là tính hài hước. Tiếng cười như lưỡi dao xé nát đi cái hiện thực hổ lốn, không có tình người. Giọng văn đậm tính triết lý, nhưng cũng rất mạnh mẽ, ngang nhiên tuyên chiến với những địa chủ, thực dân đã làm tan hoang đi một mảnh đất vốn dĩ từng bình yên.

Thảo Nguyên



Thứ Sáu, 30 tháng 7, 2021

NGUYỄN CÔNG HOAN – CẤT TIẾNG THAY NHỮNG PHẬN NGƯỜI BÉ NHỎ


NGUYỄN CÔNG HOAN – CẤT TIẾNG THAY NHỮNG PHẬN NGƯỜI BÉ NHỎ

Hikaru



Nếu được hỏi, ai là lá cờ đầu trong dòng văn học hiện thực phê phán đầu thế kỷ XX, thì đó chính là Nguyễn Công Hoan – nhà văn, nhà báo tiêu biểu của văn học Việt Nam hiện đại, người đã sống hết mình cho dân cho nước, cho những con chữ thấu tình trên trên trang văn. Hai nhân vật nổi tiếng Lan và Điệp trong vở cải lương cùng tên được chuyển thể từ truyện dài Tắt lửa lòng gây nức lòng khán giả cũng chính là “con đẻ” của ông.

Sinh ra ở làng Xuân Cầu, xã Nghĩa Trụ, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên trong một gia đình có truyền thống làm quan lại[1]. Trong cảnh nước mất nhà tan, Nho giáo dần dần đánh mất địa vị của mình. Mặc dù vậy, ngay từ khi còn bé, ông đã thuộc rất nhiều câu ca dao, tục ngữ châm biếm, đả kích sâu cay các tầng lớp xã hội đương thời – một trong những yếu tố ảnh hưởng sâu sắc đến phong cách văn chương sau này của ông.

Ông theo học trường cao đẳng sư phạm, đi dạy học ở nhiều nơi và bắt đầu nghiệp viết của mình với tập truyện ngắn đầu tay Kiếp hồng nhan, xuất bản năm 1923. Cuộc đời ông gắn liền với Đảng, nắm giữ nhiều cương vị quan trọng như chủ tịch Hội nhà văn Việt Nam khóa 1, Ủy viên ban thường vụ trong Ban chấp hành Hội nhà văn Việt Nam các khóa sau đó… cũng như làm việc cho nhiều tờ báo (Biên tập viên báo Vệ quốc quân, Chủ nhiệm tuần báo Văn- tiền thân của báo Văn nghệ sau này[2]. Đây cũng là một lý do mà khối lượng tác phẩm của ông lại đồ sộ đến thế.. Đáng chú ý, ông còn là người biên soạn bộ sách giáo khoa lớp 7 trong hệ thống giáo dục 9 năm ngày trước.

Cùng đứng trong hàng ngũ với Tam Lang, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao,…Nguyễn Công Hoan là một đại diện tiêu biểu của văn học hiện thực phê phán Việt Nam. Ông bóc trần hiện thực xã hội nhơ nhớp bằng bút pháp trào lộng. Với việc để lại cho hậu thế hơn 200 truyện ngắn, 30 truyện dài và nhiều tiểu luận văn học. Đây thực sự là một kho tàng quý giá cho văn học hiện đại Việt Nam nói chung và những người đam mê tìm hiểu về dòng văn học trào phúng nói riêng.

Nguyễn Công Hoan luôn đứng về phía nhân dân, ông thẩu hiểu nỗi cực khổ của phận dân đen bần hàn, bóc mẽ xã hội thực dân nửa phong kiến đầy rẫy cái xấu xa, giả tạo của tầng lớp thượng lưu, sự đáng sợ của bọn quan lại thối nát luôn ức hiếp dân lành vì danh vì lợi, những cường hào, ác bá nhan nhản trong các làng quê khốn khổ. Đó là hai thế lực đối lập thường xuyên trở đi trở lại trong các tác phẩm của ông.

Cũng giống như Lỗ Tấn lấy các tác phẩm văn chương của mình cốt để chữa căn bệnh tinh thần của người dân, thì các tác phẩm của Nguyễn Công Hoan viết văn nhằm an ủi những người dân thấp cổ bé họng không có tiếng nói, đồng thời cổ vũ tinh thần của họ, không những phải tiếp tục sống mà còn dám đứng lên phản kháng, chống lại giới cầm quyền, mà suy rộng ra sau này, là đóng góp một phần công sức cùng Đảng đánh đuổi bọn ngoại xâm trong cuộc Cách mạng chấn động lịch sử. Giữa bối cảnh nền văn học Việt trước Cách mạng còn đang mải đi tìm lại những cái đẹp đã trôi vào quá vãng hay những tiểu thuyết lãng mạn về tình yêu của các tiểu thư lá ngọc cành vàng…thì có thể nói, Nguyễn Công Hoan là người mở đường cho hiện thực, đem sự thật vào những trang viết.

Đừng ngần ngại khi đọc những tác phẩm của ông. Chúng không hề khó đọc. Bởi vì được cấu tứ từ ngôn từ dung dị, mộc mạc, gần gũi với đời sống. Sự thân quen ấy hiện hữu trong cả bối cảnh, dù là vùng quê hay thành thị, lẫn đối tượng nhân vật được khai thác mà như đã nói ở trên, là tầng lớp dân đen nghèo khổ và giới thượng lưu, quan lại, cường hào. Ông châm biếm ngay cả trong những chi tiết nhỏ nhất, một giọng văn giễu cợt và có phần khôi hài, để lại đằng sau những con chữ là nụ cười không lấy làm sảng khoái lắm, nó đắng cay, căm phẫn đối với giới cầm quyền, và xót thương cho những người đồng bào bị đày đọa, bóc lột. Thổi bùng lên một bức tranh sống động về xã hội Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX.

Thắng lợi của Cách mạng tháng 8 năm 1945 là cột mốc đánh dấu sự chuyển giao của hai giai đoạn, cũng đồng thời xoay chuyển mạnh mẽ đời sống và nhiều lĩnh vực. Rất nhiều văn nhân đã có những đề tài mới, những hơi thở mới thổi vào tác phẩm của mình. Nếu Nguyễn Tuân khi xưa còn bất mãn với thời cuộc và đi tìm cái đẹp thuở xưa cũ thì Nguyễn Tuân của những năm 60 đã hòa mình vào đời sống chung của xã hội, đã đi tìm chất “vàng mười” trong tâm hồn người lao động. Nguyễn Công Hoan cũng tương tự. Trước Cách mạng, ông thiên nhiều về thể loại truyện ngắn, chủ trương phơi bày xã hội cũ mục nát. Sau Cách mạng, ngược lại, ông viết nhiều hơn các truyện dài, truyện vừa, thậm chí những năm về sau còn bỏ hẳn truyện ngắn, dù sức viết của ông ở giai đoạn sau này không còn dồi dào như trước. Các tác phẩm thuộc giai đoạn sau khai thác hình tượng người chiến sĩ cách mạng, cuộc cải cách ruộng đất – điển hình trong giai đoạn kháng Pháp, kháng Mĩ, hoặc khai thác lại chủ đề về xã hội cũ, nhưng lúc này đã thấm nhuần tư tưởng Cách mạng, người dân đã có sự giác ngộ lý tưởng của Đảng. Các tác phẩm tiêu biểu cho thời kỳ này là Hỗn canh hỗn cư, Nông dân và địa chủ, tranh tối tranh sáng,…

Nhưng để mà nói về Nguyễn Công Hoan, thì người ta đánh giá cao ông ở giai đoạn trước Cách mạng hơn cả, bởi sự quan sát hết sức tinh tế và trần trụi của ông về cuộc sống bị đày đọa đầy bất công mà trong đó phải kể đến tập truyện ngắn rất thành công Kép Tư bền, xuất bản năm 1935. Tác phẩm này đã thu hút sự chú ý đặc biệt của văn đàn lúc bấy giờ, làm cho cái tên Nguyễn Công Hoan được nhiều người biết đến. Đây cũng có thể coi là tác phẩm điển hình cho văn chương hiện thực phê phán của ông.

Kép Tư Bền là tập hợp những câu chuyện xoay quanh những con người lao động khổ cực kiếm miếng cơm manh áo, Có anh Kép Tư Bền đến khi cha sắp chết cũng không có cơ hội ở bên. Anh nghệ sĩ hài canh cánh trong lòng bao lo âu, trăn trở ấy cũng phải làm trò cười cho khán giả. Đọc xong mà thấy nghẹn nghẹn trong cổ họng. Để lại cho độc giả cả ngày ấy lẫn bây giờ dấu chấm hỏi: Nghệ thuật vị nhân sinh hay Nghệ thuật vị nghệ thuật.

Hay truyện Mất cái ví đã đặt tình cảm của con người lên chính bàn cân với tiền bạc. Những tờ giấy ấy giá trị tới mức phải tự tạo ra một màn kịch lố lăng với chính người thân trong nhà.

Tập truyện ngắn nhìn chung là hay, tuy có những truyện không thực sự đặc sắc, nhưng những chuyện như Kép Tư Bền hay Mất cái ví thì thực sự là những áng văn đả kích sâu cay rất mực đặc sắc.

Nguyễn Công Hoan không còn nữa, nhưng ông sẽ mãi bất tử trong thế giới văn chương. Ông được tặng giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật năm 1996. Tên ông cũng đã được đặt cho một con phố ở thủ đô Hà Nội. Chừng đó đã là đủ để thấy được tài năng và sự yêu mến của người Việt dành cho ông.

Hôm nay là 6/3/2020, 117 năm kể từ ngày sinh thần của Nguyễn Công Hoan. Chúng ta hãy cùng gửi những lời chúc tốt đẹp nhất tới ông, bằng tất cả tấm lòng.

#Hikaru

*Bài viết nhân dịp sinh nhật tác gia Nguyễn Công Hoan – 06 tháng 03, 1903*

————————-

Tham khảo:
[1] https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguyễn_Công_Hoan
[2] https://vndoc.com/tieu-su-cuoc-doi-va-su-nghiep-sang-tac-cua-nha-van-nguyen-cong-hoan/download
Hikaru



Chủ Nhật, 13 tháng 6, 2021

Vĩnh biệt nhà văn Lê Minh - con gái nhà văn Nguyễn Công Hoan


Vĩnh biệt nhà văn Lê Minh - con gái nhà văn Nguyễn Công Hoan

Lê Thị Bích Hồng
Nhà văn Lê Minh – con gái út của nhà văn Nguyễn Công Hoan đã vĩnh biệt cõi trần lúc 17h15 chiều 11.6.2021 (tức mùng 2.5 năm Tân Sửu), hưởng thọ 94 tuổi.
1 - Nhà văn Lê Minh tên khai sinh Nguyễn Thị Tài Hồng, sinh ngày 29.10.1928, quê quán Xuân Cầu, huyện Mỹ Văn, tỉnh Hưng Yên.

Nhà văn Lê Minh tham gia hoạt động cách mạng bí mật tại Thái Bình (1942). Sau Cách mạng Tháng Tám 1945, bà vận động công nhân ở Hà Nội, làm Phó ban Công vận tỉnh Nam Định. Ngày 19.12.1946, bà tham gia chiến đấu tại khu ga Hàng Cỏ, phụ trách tờ báo hàng ngày của Quận VI (Mê Linh Kháng Chiến). Bà tham gia công tác tại Thường vụ huyện ủy Thanh Trì, Đảng đoàn Sở Văn hóa Thông tin Liên khu I sau là khu Việt Bắc, Ủy viên Ban Phụ vận Trung ương Đảng. Sau 1954, bà hoạt động văn học biên tập văn xuôi các báo Văn Học, Văn, Văn Nghệ, Tạp chí Tác Phẩm Mới, Phó Chủ tịch Hội đồng Giáo dục Trường Viết văn Nguyễn Du, Ủy viên Hội đồng Văn học công nhân, Trưởng Ban Văn hóa – Văn nghệ Báo Nhân Dân, Giám đốc Quỹ Văn hóa Việt Nam của Bộ Văn hóa.

2 - Sự nghiệp sáng tác của nhà văn Lê Minh phong phú, với nhiều tập truyện ngắn, tiểu thuyết, bút ký, tạp văn.

- Các tập truyện ngắn: Cu Dũng (1959); Anh công dân mới (1962); Lớp học (1964); Ngày mai sắp đến (1969); Con mèo rét (1974); Ô cửa sổ (1974); Má (1976); Ngôi sao đỏ (1976); Đốm hoa tím (1980); Lẵng hạt ngọc (1984); Cái tát (1990); Săn đuổi một tia chớp (1993); Nắng (1998); Trăng lên (2004).

- Tiểu thuyết, truyện dài: Chị Tư Già (1966); Cô giáo trường Pa Nù (1969); Người chị – Nguyễn Thị Minh Khai (1976); Tiếng gió (1976); Hạt chò chỉ (1978); Người thợ máy Tôn Đức Thắng (1981); Khúc hát vườn trầu (1982); Rừng đước (1992); Hòn đảo một mình (1984); Hồi (1995);

- Ký, tạp văn: Mẻ gang đầu (1965); Mà sao đó là cuộc đời mình (1996); Ngọn lửa ấm (2003); Người đàn bà cầm bút (2004); Cánh buồm nhỏ (2007).

- Nghiên cứu: Chân dung văn học (chủ biên, 1992); Nguyễn Công Hoan, nhà văn hiện thực lớn (1993); Chân dung nữ văn nghệ sĩ Việt Nam (chủ biên, 1995); Văn hóa nghệ thuật và phụ nữ Việt Nam (1989); Văn hóa gia đình Việt Nam (1992); Hai mươi năm một chặng đường phát triển của phụ nữ Việt Nam (1996); Gia đình và người phụ nữ (2000); Gia đình của cả hai người (2003); Tuyển truyện ngắn (2011); Chép được ở ngoài đời (truyện ngắn, 2012).

3 - Nhà văn Lê Minh từng đạt Giải nhất Cuộc thi ký của Hội Nhà văn Việt Nam 1962 với tác phẩm Kỷ niệm về Khu Đông, Giải nhất Cuộc thi Truyện ngắn của Hội Nhà văn Việt Nam 1969 với truyện Nắng, Giải A Giải thưởng 5 năm Văn học đề tài công nhân (1980-1984) với tiểu thuyết Hòn đảo một mình, Giải A 5 năm Văn học đề tài công nhân (1991-1995) với tiểu thuyết Hồi, Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật năm 2017.

(Tư liệu: Hội Nhà văn Việt Nam)

Lê Thị Bích Hồng



Thứ Hai, 24 tháng 5, 2021

Nhà văn, nhà thơ Việt đặt bút danh như thế nào?


Nhà văn, nhà thơ Việt đặt bút danh như thế nào?

Minh Châu
Nhà văn Nguyễn Công Hoan từng lấy bút danh là Ngọc Oanh
Nguyễn Công Hoan là bậc thầy về truyện ngắn châm biếm và là một trong những ngọn cờ đầu của văn học hiện thực phê phán Việt Nam thời kỳ 1930-1945. Trước cách mạng, do bị kiểm duyệt gắt gao nên ông đã sắp xếp ngược lại các chữ cái trong tên mình (Công Hoan) thành bút danh Ngọc Oanh.




Nguyễn Công Hoan trong vai trò nhà lý luận phê bình


VOV6.VOV.VN

BAN VĂN HỌC - NGHỆ THUẬT VOV6 - Đài Tiếng nói Việt Nam
Chương trình “Tìm trong kho báu”

Nguyễn Công Hoan trong vai trò
nhà lý luận phê bình

Đài Tiếng nói Việt Nam


Bên cạnh hàng loạt sáng tác văn chương hư cấu nổi tiếng, nhà văn Nguyễn Công Hoan còn thể hiện khả năng lý luận phê bình văn học qua một số tác phẩm bàn về quan niệm văn chương, kinh nghiệm viết văn và chân dung nhà văn. Trên nền tảng sáng tác và tác phẩm, những lý luận về văn chương của ông quả thực hấp dẫn và giàu sức thuyết phục...(Tìm trong kho báu phát 08/08/2019).


Mời nghe mp3

VOV6 - Ban Văn học Nghệ thuật Đài Tiếng nói Việt Nam


Văn chương hiện thực xã hội chủ nghĩa của Nguyễn Công Hoan


VOV6.VOV.VN

BAN VĂN HỌC - NGHỆ THUẬT VOV6 - Đài Tiếng nói Việt Nam
Chương trình “Tìm trong kho báu”

Văn chương hiện thực xã hội chủ nghĩa
của Nguyễn Công Hoan

Đài Tiếng nói Việt Nam


Không những có công khai phá, mở đường cho văn chương hiện thực phê phán ở nước ta mà nhà văn Nguyễn Công Hoan còn là người góp phần đặt nền móng cho văn xuôi hiện thực hiện thực Xã hội chủ nghĩa. Nhiều tác phẩm Nguyễn Công Hoan viết sau Cách mạng tháng Tám ngược về quá khứ, nhìn vào hiện thực với một cảm quan mới, sâu sắc và khách quan hơn...(Tìm trong kho báu phát 01/08/2019)


Mời nghe đọc tại YouTube


Mời nghe mp3
VOV6 - Ban Văn học Nghệ thuật Đài Tiếng nói Việt Nam


Tiểu thuyết hiện thực phê phán của nhà văn Nguyễn Công Hoan


VOV6.VOV.VN

BAN VĂN HỌC - NGHỆ THUẬT VOV6 - Đài Tiếng nói Việt Nam
Chương trình “Tìm trong kho báu”

Tiểu thuyết hiện thực phê phán
của nhà văn Nguyễn Công Hoan


Đài Tiếng nói Việt Nam


Không phải ngẫu nhiên mà hầu hết tiểu thuyết viết trước Cách mạng tháng Tám của Nguyễn Công Hoan đều được sân khấu hóa. Các thói tục nông thôn, chuyện quan lại chốn đình trung, những chuyện tình yêu bị chia cắt do lễ giáo phong kiến đã được nhà văn phục dựng một cách sinh động. Tiểu thuyết viết trước Cách mạng tháng Tám của nhà văn Nguyễn Công Hoan thực sự trải trước mắt người hôm nay một bức tranh xã hội cũ thu nhỏ...(Tìm trong kho báu phát 25/7/2019)



Mời nghe đọc tại YouTube


Mời nghe mp3
VOV6 - Ban Văn học Nghệ thuật Đài Tiếng nói Việt Nam


Kép Tư Bền - Truyện ngắn xuất sắc của Nguyễn Công Hoan


VOV6.VOV.VN

BAN VĂN HỌC - NGHỆ THUẬT VOV6 - Đài Tiếng nói Việt Nam
Chương trình “Tìm trong kho báu”

Kép Tư Bền - Truyện ngắn xuất sắc
của Nguyễn Công Hoan

Đài Tiếng nói Việt Nam


Có tài dẫn dắt cốt truyện đến một kết cục không ai ngờ đến, nhiều truyện ngắn của Nguyễn Công Hoan có dáng dấp như một màn kịch ngắn đầy cảm xúc và cuốn hút. Truyện ngắn “Kép Tư Bền” in trong tập truyện ngắn cùng tên năm 1935 tiêu biểu cho đặc điểm ấy của truyện ngắn Nguyễn Công Hoan...(Tìm trong kho báu phát 18/07/2019)



Mời nghe mp3
VOV6 - Ban Văn học Nghệ thuật Đài Tiếng nói Việt Nam.

Mời nghe đọc tại YouTube



Nhà văn Nguyễn Công Hoan - "Kiến trúc sư" tài hoa của dòng văn học hiện thực phê phán


VOV6.VOV.VN

BAN VĂN HỌC - NGHỆ THUẬT VOV6 - Đài Tiếng nói Việt Nam
Chương trình “Tìm trong kho báu”

Nhà văn Nguyễn Công Hoan - "Kiến trúc sư" tài hoa của dòng văn học hiện thực phê phán

Đài Tiếng nói Việt Nam


Giữa muôn ngả rẽ của tư tưởng văn chương buổi giao thời, ngay từ đầu nhà văn Nguyễn Công Hoan đã dứt khoát hướng ngòi bút của mình đứng về phía người dân lao động bị áp bức. Ông là người đã đặt những viên gạch đầu tiên xây đắp nền móng cho nền văn xuôi hiện thực phê phán. Theo Giáo sư Phan Cự Đệ, tác phẩm Nguyễn Công Hoan là bức tranh sống động về những cảnh ngộ, con người trong chế độ cũ...



Mời nghe đọc tại YouTube


Mời nghe mp3
VOV6 - Ban Văn học Nghệ thuật Đài Tiếng nói Việt Nam


Chủ Nhật, 23 tháng 5, 2021

Nguyễn Công Hoan - Phải gió cái trò đời


Nguyễn Công Hoan - Phải gió cái trò đời

Trạm Radio số 56
"Nói đến Nguyễn Công Hoan trước hết là nói đến một bậc thầy truyện ngắn trong văn học Việt Nam hiện đại. Thế giới truyện ngắn Nguyễn Công Hoan đa dạng, phong phú như một "bách khoa thư", một "tấn trò đời" mà đặc trưng là xã hội phong kiến của thực dân ở Việt Nam nửa đầu thế kỷ 20.

Truyện ngắn Nguyễn Công Hoan có nhiều nét gần với truyện cười dân gian, tiếp thu được truyền thống lạc quan của nhân dân muốn dùng tiếng cười như một "vũ khí của người mạnh" để tống tiễn cái lạc hậu, cái xấu xa vào dĩ vãng...

Giới nghiên cứu văn học khi bàn đến sự hình thành chủ nghĩa hiện thực trong văn học Việt Nam đều nhất trí đánh giá cao vai trò, vị trí của Nguyễn Công Hoan, người có những tác phẩm được coi là "cổ điển" trong nền văn học hiện đại." - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Việt Nam.


Có thể nhiều người đã nghe đến tên tuổi của Nguyễn Công Hoan nhưng lại ít được tiếp cận với các tác phẩm của ông. Nguyễn Công Hoan để lại một di sản vô cùng đồ sộ với hơn 200 truyện ngắn, gần 30 truyện dài và nhiều tiểu luận văn học, có thể nhắc đến các tác phẩm tiêu biểu như "Kép Tư Bền", ''Người ngựa, ngựa người'', ''Bước đường cùng'', hoặc truyện dài ''Tắt lửa lòng'' của ông đã được Trần Hữu Trang chuyển thể thành vở cải lương nổi tiếng Lan và Điệp.

Đặc trưng tiêu biểu nhất trong truyện của Nguyễn Công Hoan chính là chất trào phúng châm biếm. Ông biết cách đặt ra những tình huống oái oăm, để rồi độc giả ngã ngửa vì cái kết. Các tác phẩm của ông không chỉ mang lại tiếng cười thông thường mà là cười giễu nhại thật sảng khoái.

Trong số Trạm Radio lần này, hãy cùng với tác giả Hiền Trang bàn luận sâu thêm về chất trào phúng trong các tác phẩm truyện của nhà văn Nguyễn Công Hoan.

Mời nghe đọc tại YouTube



Thứ Sáu, 25 tháng 12, 2020

Tính kịch trong tác phẩm của Nguyễn Công Hoan


Tính kịch trong tác phẩm của Nguyễn Công Hoan

360 Độ Sách
Có thứ hạng trong văn đàn ở Việt Nam, Nhà văn Nguyễn Công Hoan có một phong cách riêng biệt khi các tác phẩm của ông phản ánh hiện thực chua cay thông qua cách nhìn rất "kịch" để làm nổi bật lên giá trị nhân văn muốn đề cập.



Thứ Ba, 1 tháng 9, 2020

"Bước Đường Cùng" Của Nguyễn Công Hoan - Xuân Vũ Hồi ức


"Bước Đường Cùng" Của Nguyễn Công Hoan

Xuân Vũ Hồi ức

Nguyễn Công Hoan trào phúng hình như bẩm sinh. Ông nhìn vật gì cũng với cặp mắt trào phúng. Không vật gì nghiêm túc cả. Đó là nét đặc biệt của nhà văn Nguyễn Công Hoan.

Nét đặc biệt thứ hai là (theo ông nói) ông không hề đọc sách, trừ sách giáo khoa, nhất là truyện. Hỏi tại sao? Ông bảo sợ viết trùng với người khác. Hay hơn hoặc dở hơn cũng đều bị chê là cầm nhầm.

Nét thứ ba: Nguyễn Công Hoan không bao giờ đi thực tế nông thôn hay nhà máy.
Nét thứ tư: Ông chữa trong khi viết. Viết xong là xong, đưa in chớ không có viết lại bản thảo thứ hai thứ ba.

Ông được hỏi trong trường hợp nào ông cho ra đời kiệt tác Bước Đường Cùng. Ông nói ông có nghe tí chuyện ở đâu đó rồi phát hứng lên, bỏ nhà đi đến một nơi im lặng, đóng cửa viết luôn mười lăm ngày xong đem về in. Ông viết trên giấy rời. Tờ nào không ưng ý thì rút ra viết tờ khác. Tôi có thấy bản thảo của ông. Chữ rất đẹp, trang nào cũng sạch nguyên, không dập xóa mù mịt như bản thảo của Tô Hoài.

Dường như trời phú cho ông cây bút, hễ viết là ra văn, không phải chữa. Nên nhớ, địa vị của ông đã tột đỉnh trước 1945 chớ không phải do đảng đào tạo.

Ông có nụ cười rất hóm. Ánh mắt tươi tỉnh sau mục kỉnh. Nhưng ít nói chuyện. Cơ quan cần họp đem xe đến rước ông đến, họp xong ông về, không mấy khi ở lại cơ quan lâu lắc. Dù là chủ tịch Hội Nhà Văn, ông cũng không giải quyết vấn đề gì cả. Nhưng tôi thấy hình như vào thời kỳ sau 54 thì ông cũng không thiết sáng tác.

Nguyễn Công Hoan tụt thang sau 1954. Ông viết rất thưa thớt, không có lửa. Ở Việt Bắc cũng thế. Độc giả tự hỏi: “Sao ông không có tiểu thuyết kháng chiến? Trong lúc đó thì trước 45, tác phẩm của ông chồng cao đến đầu?”.

Lúc ra Hà Nội tôi cố ý tìm những tác phẩm mới của những bậc tài danh cũ để đọc, một bữa đang ngồi trên ghế thợ cạo, tôi vớ nhằm tờ Trăm Hoa của Nguyễn Bính mới ra, thấy truyện ngắn của Nguyễn Công Hoan, viết theo hình thức những lá thư, nhân vật tên là Huyền. Đọc xong tôi thấy buồn. Không phải Nguyễn Công Hoan.

Trong lần đấu tranh đè bẹp Nhân Văn Giai Phẩm ở nhà hát lớn Hà Nội, đáng lẽ ông phải ngồi trên chủ tịch đoàn, nhưng không hiểu tại sao ông lại trốn xuống tận hàng ghế chót của hội trường mà ngồi?

Tôi nhớ chắc chắn không lầm, trong suốt mười năm ở Hà Nội, tôi chỉ đọc có một truyện ngắn của ông. Truyện Cây Mít dài chừng nửa trang đầu báo Văn Nghệ. Độc giả, nhất là đám mới tập tễnh vào nghề như tôi, mừng rơn: Lão Tướng lại ra quân. Nhưng không, sau Cây Mít, không có cây ổi, cây xoài gì nữa cả. Mảnh vườn văn học Hà Nội chỉ loe hoe vài ngọn cỏ...

Cây Mít lấy đề tài trong Cải Cách Ruộng Đất – Nội dung là một anh bần cố bị cướp đất trên đó có cây mít. Nhờ Cải Cách Ruộng Đất anh bần cố kia lấy lại được đất và hái quả chín chia cho gia đình vừa ăn vừa ơn bác ơn đảng. Chỉ có thế thôi. Tôi không thể kể hơn được vì Nguyễn Công Hoan chỉ ơn bác ơn đảng có thế. Tất cả nhà văn đều bị lưỡi dao xã hội chủ nghĩa thiến cụt, không riêng gì cụ Hoan.

Nói cho ngay hồi đó cũng không thấy ai in tác phẩm nào, trừ Tô Hoài. Xã hội chủ nghĩa đến đâu, hư hại đến đó. Xin công bình mà nói. Hồi còn kháng chiến thì xã hội chủ nghĩa còn sương mờ rơi chưa hiện rõ hình con quái vật. Về Hà Nội, nó hiện lên trên tường, trên ngã ba ngã tư, trong loa, trên báo với những chữ: yêu chủ nghĩa xã hội là yêu nước. “Yêu nước là yêu chủ nghĩa xã hội”. Như vậy đó! Nhà văn không viết được. Nhà văn không được phép chế diễu xã hội chủ nghĩa. Đòn bút này chỉ dành cho kẻ thù. Mặc dù đảng có lắm cái đáng đem ra cho nhân dân cười cho vui đời. Nếu Nguyễn Công Hoan còn sống thì ắt cái vụ Cụ Hồ nhà ta có vợ có con sẽ được ông dựng thành một cái Oẳn tà Roằng xã nghĩa chớ không phải chơi. Còn cái lăng Bác kia có khác nào cái nhà mồ của Trần Văn Thừa trong Đống Rác Cũ của ông? Xã hội chủ nghĩa có biết bao Xuân Tóc Đỏ, biết bao Phó Doan, biết bao nhiêu cô Tuyết và ông Phán bị cắm sừng nhưng văn học bị cấm thể hiện. Phải ca ngợi những đảng viên Cần Kiệm Liêm Chính, những đồng chí bí thư toàn tâm toàn ý phục vụ nhân dân, những anh hùng phân xanh phân chuồng chăn bò chăn vịt. Phải làm sao cho nhân dân thấy xã hội chủ nghĩa không có lãnh tụ ăn cơm gạo tám không hết đổ đi trong lúc nhân dân ăn củ chuối cầm hơi.

Nguyễn Công Hoan chẳng khác nào một cái cây đang mọc trên đồng bị bứng đem đi trồng trên núi đá.

Nguyễn Công Hoan chỉ còn cách tự trào cho qua ngày đoạn tháng!

Vào những năm cuối đời, ông có cố gắng làm ngọn đèn trước khi tắt. Ông đã viết luôn hai quyến: Hỗn Canh Hỗn Cu, Tranh Tối Tranh Sáng để mô tả Cải Cách Ruộng Đất và nông thôn sau Cải Cách Ruộng Đất, nhưng cả hai đều không phải Nguyễn Công Hoan của Bước Đường Cùng trước 1945 là tác phẩm đã đưa ông lên đỉnh cao nhất của văn chương tả chân Việt Nam. Điều đó làm người ta tự hỏi:
– Tại sao Nguyễn Công Hoan chưa vô đảng lại mô tả nông dân thành công hơn Nguyễn Công Hoan đảng viên Cộng Sản? Hóa ra cái lập trường vô sản không phải do nhồi nặn mà nên hay sao?

Nếu dịch Bước Đường Cùng ra tiếng Pháp hay tiếng Nga mà không để ngày tháng thì người ngoại quốc sẽ ngộ nhận rằng đó là tác phẩm do đảng viên Cộng Sản Nguyễn Công Hoan tậu nên chớ không phải Nguyễn Công Hoan nhà văn của thời kỳ đế quốc thống trị Việt Nam.
Lúc bấy giờ Cộng Sản Hà Nội có hai thái độ rất hèn hạ: không hề nhắc tới tác phẩm Bước Đường Cùng, hoặc nếu bắt buộc phải nhắc thì chỉ nhắc lấy lệ, không coi đó là niềm tự hào của văn học Việt Nam. Tôi hết sức lấy làm lạ rằng ngay ở các nước Cộng Sản Đông Âu Liên Xô, người ta vẫn đề cao tác phẩm của các nhà văn tiền bối không có hơi hám vô sản gì cả như thơ và truyện của Pouchkine, Tourguériev, Sadoreana, Gogol. Còn ở Việt Nam thì làm ngược lại nhất là đối với Tự Lực Văn Đoàn thì Tố Hữu không hết lời mạt sát, còn coi đó là văn học phản động. Chính Nguyễn Đình Thi đã cho Vũ Trọng Phụng là Troskít. Để rồi sau đó ca ngợi Vũ Trọng Phụng. Chính Viện Văn Học lại kỷ niệm Vũ Trọng Phụng và Thạch Lam, làm phim Lá Ngọc Cành Vàng, Số Đỏ, Bỉ Vỏ,... nhưng tuyệt đối không nhắc tới Nhất Linh và Khái Hưng là chủ tướng của Tự Lực Văn Đoàn.
Bây giờ xin trở lại Nguyễn Công Hoan.

Nhà phê bình Vũ Ngọc Phan đã không tiếc lời ca ngợi Nguyễn Công Hoan về nghệ thuật lẫn về tư tưởng: Ông xếp Nguyễn Công Hoan bậc nhất trong các cây bút tả chân.

Tất cả tiểu thuyết của Nguyễn Công Hoan đều là những tiểu thuyết tả thực về phong tục Việt Nam về hạng trung lưu và hạng người nghèo. Ông quan sát hết sức kỹ lưỡng và rất đúng, sự nhận xét của tác giả thật tinh vi. Đọc ông người ta không bao giờ phải phàn nàn rằng nhà văn cứ quanh quẩn trong mấy đầu đề như nhiều nhà văn khác... Ông viết truyện nhi đồng rất tài tình...

Nhưng đối với xã hội chủ nghĩa thì Nguyễn Công Hoan hết đất sống. Ngòi bút của ông bị Tố Hữu bẻ gãy và dìm xuống đất đen, để cho hắn ngoi lên làm thần tượng giả của nông dân và công nhân Việt Nam trong mấy chục năm trời với Từ Ấy, Việt Bắc và Gió Lộng.

Nguyễn Công Hoan cố gắng làm Tần Thúc Bảo trong Thuyết Đường cử đảnh trước triều đình. Nhưng đã thổ huyết và chết. Nguyễn Công Hoan đã viết quyển Đống Rác Cũ năm trăm trang tung ra giữa cánh đồng văn học xã nghĩa chỉ còn trơ gốc rạ. Nhưng vì nó vượt hẳn bàn tay lãnh đạo của đảng nên đảng tìm cớ để triệt hạ nó. Đảng bảo là Nguyễn Công Hoan chơi trò biểu tượng hai mặt, lấy đống rác cũ để ám chỉ đống rác mới của chế độ: Chính là đảng đó chớ không gì khác.

Và các cơ quan tuyên huấn tha hồ phát động quần chúng chống đối tác giả. Việc tịch thu sách đã xảy ra. Nguyễn Công Hoan đành bó tay xếp bút đến chết.

Cái Bước Đường Cùng của anh Pha (*) năm 1938 lại trở thành đường cùng của Nguyễn Công Hoan năm 1958. Cũng như Vang Bóng Một Thời trở thành cái bóng không may của Nguyễn Tuân trong chế độ xã hội chủ nghĩa vậy.

Hai ông khổng lồ của văn học Việt Nam đã tìm thấy cái chết dưới ánh sao vàng. Tố Hữu ơi! Mi là tên sát nhân văn học. Danh vọng hão Nhà thơ số hai của mi xây trên xác chết của biết bao nhà văn nhà thơ cùng thời với mi, trước mi và cả sau mi nữa.

Nguyễn Công Hoan đã qua đời hơn hai mươi năm nay, để khỏi phải nhìn thấy các cuộc nổi loạn văn chương sau này.

Tôi đọc những truyện ngắn của ông trên nửa thế kỷ.

Tôi được ông tiếp chuyện riêng một cách bất ngờ ở bên bờ Hồ Tây (phía bên chợ Bưởi) cũng đã bốn mươi năm. Thật là một thời gian quá dài.

Khi nói chuyện trong đại hội nhà văn lần 1 ở câu lạc bộ Đoàn Kết, ông có nói một câu làm cả hội trường kinh ngạc:

- Tôi không bao giờ đọc truyện của ai. Vì sợ viết trùng với người khác!

Tôi nhớ rõ lắm. Không thể sai được. Từ đó đến nay tôi vẫn không quên, nhưng tôi không tin hoàn toàn, chớ không phải hoàn toàn không tin. Nhưng hôm nay thì tôi tin hoàn toàn.

Chuyện có vẻ ngớ ngẩn, lạ lùng nhưng tôi cho rằng ông nói thật. Số là như sau:
Tôi đọc truyện Oẳn tà roằn của ông lâu lắm. Không nhớ là bao lâu nhưng vẫn còn nhớ cốt chuyện.

Một cặp vợ chồng nọ rất đẹp đôi. Lần đó bà vợ có thai. Ông chồng hi vọng sẽ đẻ ra một thiên thần con, khi nghe tiếng khóc oe oe, ông được phép vào xem mặt con, thì than ôi, đứa bé đen như than hầm. Ông chồng thất vọng ôm mặt chạy ra.
Ông không nghi ngờ vợ ngoại tình với ai, nhất là với một anh Tây đen nào đó. Đúng ra ở trong chung cư có một anh Tây đen. Hai vợ chồng ông ở tầng lầu còn anh Tây đen thì tầng trệt. Vì thế những người láng giềng nhìn thấy mặt nhau luôn. Đặc biệt người đàn bà thì rất sợ bộ mặt kinh hoàng của anh Tây đen.
Một bác sĩ tâm lý nhận định rằng sự sợ hãi đó đã gây một ấn tượng càng ngày càng sâu sắc cho người đàn bà và vì thế mà bà ta sinh ra một Oẳn tà roằn. Anh chồng tin như vậy, để tìm lấy một sự an ủi, nhưng vẫn đau khổ mỗi khi trông thấy Oẳn tà roằn.

Năm nay 1998, tôi được nghe thi sĩ Đỗ Quí Bái kể cho nghe trên phôn một câu chuyện. Một anh chàng lén vợ yêu một cô nàng khá đẹp. Sau một thời gian, cô bé có bầu. Chàng ta định bụng khi cô nàng sanh nở xong sẽ ly dị vợ để xây tổ uyên ương với nàng. Nhưng khi cô nàng sanh ra thì lại là một baby mắt đục như nước cơm và tóc vàng tươi, thơ mộng... như lúa chín. Anh chàng thất vọng tràn trề, đành câm lặng không biết nói sao..

Thi sĩ Đỗ Quí Bái kể cho tôi nghe xong, hai đứa cười vang trên phôn. Tôi nói ngay:
– Đúng là một Oẳn tà roằn!

Nhà thơ bảo tôi viết thành truyện ngắn. Tôi thấy truyện có chất trào phúng chua cay nên đề nghị bạn mình hãy làm thơ trước rồi tôi sẽ viết truyện và để bài thơ đó làm một cái sa-pô cho truyện.

Nhưng nhà thơ đã làm bài thơ xong, đọc cho tôi nghe và gởi cho tôi lâu rồi. Bao nhiêu lần tôi cầm bút định viết cái truyện nhưng rồi lại buông bút, không viết được.

Tôi cảm thấy viết ra nó sẽ không hay bằng nghe kể.

Và bây giờ tôi mới tin rằng Nguyễn Công Hoan nói ông không đọc ai, vì sợ viết trùng - là thật!

Đã có cái Oẳn tà roằn của Nguyễn Công Hoan ra đời trước đây năm mươi năm rồi.
Bây giờ mình đẻ ra một cái oẳn tà roằn khác, dù không phải copy thì cũng bị coi là copy.

Vì thế mà Nguyễn Công Hoan không đọc của ai. Và vì tôi đã đọc Oẳn tà roằn của Nguyễn Công Hoan nên tôi không viết cái Oẳn tà roằn của Đỗ Quí Bái kể cho tôi nghe được.

(*) Nhân vật chính của Bước Đường Cùng.

Xuân Vũ
Văn Nghệ Sĩ Miền Bắc Như Tôi Biết, Tập III
Nxb Xuân Thu, 1998



Chủ Nhật, 28 tháng 6, 2020

Nguyễn Công Hoan – Một đời văn viết vì con người


Nguyễn Công Hoan – Một đời văn viết vì con người

Thúy Trân


Sở hữu một phong cách sáng tác vô cùng đặc biệt với hàng loạt tác phẩm gây chấn động trên văn đàn Việt Nam, Nguyễn Công Hoan trở thành một trong những cái tên có tầm ảnh hưởng lớn trong sự nghiệp văn học nước nhà.

Ông để lại một di sản lớn cho văn đàn Việt Nam với hơn hai trăm truyện ngắn, gần ba mươi truyện dài và nhiều bài tiểu luận văn học. Những bài phê bình, nghiên cứu lý luận được đánh giá rất cao vì có cái nhìn và cách tiếp cận sắc sảo về các tác giả.


Mục lục
  1. Nguyễn Công Hoan sinh ra đã định cho văn chương vì con người
  2. Nguyễn Công Hoan chiếm một vị trí quan trọng không thể thay thế trong văn đàn dân tộc
  3. Những tác phẩm để lại cho đời nhiều giá trị sâu sắc
  4. Bậc thầy của truyện ngắn châm biếm Việt Nam luôn sống mãi trong trái tim người đọc

Chủ Nhật, 9 tháng 2, 2020

Khai bút đầu năm


Khai bút đầu năm

TẠ VĂN SỸ


Có trích truyện dài Thanh đạm.

Khai bút là một nét văn hóa đẹp của các nước Á Đông. Không rõ mỹ tục khai bút đã có từ bao giờ. Chỉ biết các bậc tao nhân mặc khách ngày xưa thường khai bút đầu năm. Ngày nay một số ít nhà thơ, nhà văn, nhà báo cũng còn giữ lệ khai bút ấy mỗi khi tết đến xuân về.

Ngày xưa các cụ khai bút rất cầu kỳ, trang trọng. Tôi còn nhớ thuở bé đọc tiểu thuyết Thanh Đạm của nhà văn Nguyễn Công Hoan có đoạn tả cảnh khai bút đầu xuân ở một huyện đường (trụ sở huyện) thấy chuyện khai bút thật sự như một buổi hành lễ nơi thánh đường của một tôn giáo nào đó:
“Giữa công đường bày một cái sập, trên trải chiếu cạp điều, phủ thêm khăn gấm. Mé ngoài bày một đỉnh trầm và đôi đèn sáp ong thắp sáng; mé trong bộ tam sự, lọ sứ cắm cây chuối có gài vài bông giấy đỏ. Đối diện với lộc bình là tấm gương mờ đặt trên giá gỗ. Quan huyện mặc áo thụng, bước vào giữa chiếu trải dưới đất, cúi lạy lễ vọng Hoàng thượng (vua) 5 lạy rồi lui ra cho các thầy đề, thầy thông vào lễ. Xong, quan huyện ra ngồi ở ghế ngựa kê ở gian bên sau chiếc án thư trùm nhiễu đỏ, có để sẵn giấy hồng điều. Quan khai bút bốn chữ “Vạn niên an lạc”, rồi đóng ấn son niên hiệu nhà vua ở phía trên. Thầy đề bắc thang leo lên bóc tờ hoa niên năm ngoái đã bạc màu, dán tờ tân xuân khai bút mới, màu đỏ tươi lên giữa xà nhà công đường…”.
Thế đấy! Lễ khai bút ngày xưa rất cầu kỳ, trang trọng như là một… “tín ngưỡng” vậy đấy! Nó được duy trì liên tục suốt một thời gian dài Hán học, và có lẽ thưa dần vào thời tân học, tức thời thuộc Pháp, học chữ quốc ngữ?

Vào cái thuở giao thời giữa cựu học và tân học ấy, các cụ nhà ta vẫn còn giữ nếp khai bút, như ông Tú Thành Nam Trần Tế Xương viết về việc mình khai bút đầu xuân rồi khoe với vợ:
“Cực nhân gian chi phẩm giá, phong nguyệt tình hoài
Tối thế thượng chi phong lưu, giang hồ khí cốt”!
Viết vào giấy dán ngay lên cột
Hỏi mẹ mày rằng: dốt hay hay?
Thưa rằng: hay thực là hay
Chẳng hay sao lại đỗ ngay tú tài!...
Nhà thơ trào phúng trứ danh thời Thơ Mới là Tú Mỡ Hồ Trọng Hiếu cũng “luận” về cái sự khai bút:
Là văn sĩ lẽ nào không khai bút
Chẳng hay ho cũng nắn nót một bài
Ngót hai năm xổng bút mỉa mai đời
Thì tết đến cũng phải có bài thơ rắc rối
Rót thêm mực, thay ngòi bút mới
Thảo mấy dòng cảm khái sau đây…
Thú chơi tao nhã này sánh ngang hàng với thư pháp, bởi những câu chữ khai bút thường được viết rất cẩn trọng, dầu là nắn nót hay bay bướm. Các kiểu chơi chữ, cho chữ, xin chữ, rước chữ cũng từ đấy mà ra.

Khai bút có thể là một chữ, một câu, một đoạn, hoặc cả bài thơ.

Những chữ thường viết nhất vào ngày tết là: Phúc, Đức, Tài, Lộc, Ân, Nghĩa, Thần, Thọ, Tâm, Nhân, Nhẫn, Đại cát, An khang, Thịnh vượng, v.v…

Ngày xưa viết bằng chữ Hán, các cụ thường dùng các kiểu viết để thể hiện biệt tài “phượng múa rồng bay” của mình, như: cổ lệ, đại triện, chân phương, chân thảo, khải thư…

Ngày nay dùng chữ quốc ngữ theo ký tự la-tinh, các nhà thư pháp cũng vung bút tùy thích theo ngẫu hứng của mình, thậm chí có chữ… không tài nào đọc ra! Có người còn tách, ngắt chữ quốc ngữ, khuôn theo kiểu chữ vuông như Hán tự cho có vẻ… cổ điển!

Chữ và nghĩa của những câu từ khai bút thường thể hiện tâm trạng và tư duy của người viết. Nét chữ thường thể hiện sự khỏe khoắn, mạnh mẽ, tự tin, hoặc bay bướm, tài hoa, khí phách - Nghĩa thì thường hướng tới cái đẹp, cái đạt, cái hay cho những ngày kế tiếp trong năm. Là cũng bởi các cụ quan niệm nếu nói cái xấu, cái dở, cái xúi quẩy thì có khi nó “vận” vào mình, khó thoát!

Tuy nhiên, tùy tâm trạng và tình cảnh hiện tại của người viết, cũng lắm khi khai bút là nhằm thể hiện cái sầu, cái hận, cái khổ, cái bất bình, cái chí khí riêng. Ví dụ tương truyền những ngày “lăn lóc” đất phương Nam, vào một tết nọ, “nhà thơ đồng quê” Nguyễn Bính có khai bút bài thơ tứ tuyệt rồi đem dán trước cổng ngõ căn nhà đang ở trọ:
Từ độ về đây sống kiếp nghèo
Bạn bè còn có gió trăng theo
Những thằng bất nghĩa xin đừng đến
Hãy để thềm ta xanh sắc rêu!
Nếu chỉ hiểu thoáng qua, có thể cho rằng Nguyễn Bính “khoe” cái nghèo cái khó của mình, nhưng thật ra là nhằm “hạ bệ” bọn bất nghĩa bất nghì, để tụng ca cái đẹp, cái tốt đấy! Tết nhất mà lị, ai lại nói cái dở, cái xấu ra làm gì!

Nhân ngày xuân, một tí tản mạn và nhàn đàm, vừa chơi vui, vừa cũng là để hoài niệm lại một nét “đẹp xưa” nay đã hao mòn!

TẠ VĂN SỸ



Thứ Năm, 2 tháng 1, 2020

Chặng đường nghiên cứu về Nguyễn Công Hoan


Chặng đường nghiên cứu về Nguyễn Công Hoan

Lê Thị Hằng (ghi)
Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam
Được đồng nghiệp đánh giá là chuyên gia hàng đầu nghiên cứu về Nguyễn Công Hoan*, PGS.TS Lê Thị Đức Hạnh** đã dành nhiều thời gian trong 40 năm cuộc đời, nỗ lực, kỳ công nghiên cứu và cho ra đời nhiều công trình về cuộc đời và sự nghiệp của nhà văn hiện thực trào phúng nổi tiếng này.
PGS.TS Lê Thị Đức Hạnh



Tôi xuất thân từ một gia đình gia giáo ở xã Khương Đình (nay là phường Hạ Đình), quận Thanh Xuân, Hà Nội. Cha làm nghề dạy học, mẹ buôn bán nhỏ. Từ nhỏ, tôi đã có năng khiếu về toán nên sau đấy ước mơ trở thành sinh viên khoa Toán trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Nhưng đến ngày thi đại học thì tôi bị ốm, đành phải bỏ thi. Để có thu nhập phụ thêm cho gia đình, tôi đã nhận đan len thuê và dạy môn toán cấp 2 ở trường Đoàn (do Đoàn Thanh niên mở). Tôi còn tham gia các hoạt động xã hội như đi dạy học để xóa mạn mù chữ, điều tra dân số...

Đến năm 1960, có người nói ở Viện Văn học đang cần người làm tư liệu cho cuốn Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam 1930-1945. Tôi lên Viện Văn học và gặp ông Phan Nhân. Ông hỏi tôi biết gì về văn học. Tôi bèn đọc thuộc lòng một đoạn văn của Vũ Trọng Phụng. Thế là tôi được nhận và trở thành nhân viên làm tư liệu của Viện.

Năm 1961, theo gợi ý của ông Nguyễn Đức Đàn (Cán bộ trong tổ Văn học hiện đại), tôi đã tập viết bài nghiên cứu về tiểu thuyết “Hỗn canh hỗn cư” của Nguyễn Công Hoan. Tôi quyết tâm cao lắm, ba ngày tết đóng cửa ngồi viết. Sau đó phải có sự sửa chữa của ông Thành Duy1 bài viết mới đăng báo Văn nghệ được, chúng tôi là đồng tác giả. Sau đó, tôi đọc nhiều bài nghiên cứu học tập cách viết và viết một bài về nhà văn Thép Mới là “Bút ký của Thép Mới”. Khi ấy công việc chính của tôi vẫn là làm tư liệu cho cuốn “Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam 1930-1945” của tổ Văn học hiện đại, nhưng bước đầu đã làm quen với việc nghiên cứu. Do thường xuyên đi thư viện nên tôi tìm được những tác phẩm của Nguyễn Công Hoan mà trên các sách báo chưa nói đến, như cuốn “Ông chủ”, “Bà chủ” (hai truyện vừa in vào một cuốn). Tôi thấy hay, thế là về báo cáo với ông Hoài Thanh (khi ấy là Phó Viện trưởng Viện Văn học, đồng thời phụ trách Tạp chí Nghiên cứu văn học) và bảo tôi muốn viết về “Ông chủ”. Rồi tôi lại đến gặp ông Nguyễn Công Hoan, kể lại nội dung truyện cho ông nghe, ông cười và nói “tôi giống như người đẻ nhiều rồi quên cả mặt con”. Thế rồi tôi tiếp tục đọc, nghiền ngẫm, suy nghĩ để viết bài “Ông chủ, một tác phẩm hay về vấn đề nông dân trước cách mạng”. Đó là bài đầu tiên tôi viết về Nguyễn Công Hoan đăng trên Tạp chí nghiên cứu Văn học năm 1969. Bài viết rất công phu nên được mọi người chú ý và nhà văn Nguyễn Công Hoan thích thú. Nhờ vậy, tôi tạo được ấn tượng tốt, bởi nhà văn rất quý những người làm việc nghiêm chỉnh. Đó cũng là khi tôi chính thức đi vào nghiên cứu Nguyễn Công Hoan.

Sau đó, tôi viết bài “Ảnh hưởng của Đảng đối với sáng tác của Nguyễn Công Hoan thời kì Mặt trận Dân chủ”. Tôi tiếp tục viết một số bài tạp chí. Sau nhiều lần gặp gỡ, trò truyện để hỏi về quá trình viết từng truyện ngắn, truyện dài, tìm hiểu tư tưởng, tình cảm nhà văn,... Những bài viết của tôi đăng tạp chí được đánh giá tốt, vì thế tôi quyết định chọn đề tài luận án phó tiến sĩ về truyện ngắn Nguyễn Công Hoan. Quá trình ấy, tôi viết dần các bài. Đương nhiên, tôi phải đọc rộng ra các tác giả khác, đọc lý luận về truyện ngắn, về nghệ thuật trào phúng, về tiểu thuyết... thế nên dần dần cái phông hiểu biết của tôi cũng mở rộng ra. Coi như đó là quá trình vừa làm vừa học. Do vậy, tôi vẫn có thể viết bài về các nhà văn khác, như viết về nhân vật phụ nữ trong tác phẩm của Phan Tứ, rồi “Phụ nữ ba đảm đang”, Vũ Trọng Phụng... nhưng tập trung nhất vẫn là Nguyễn Công Hoan. Cũng thời gian ấy, tôi phải đi học thêm lớp đại học buổi tối ở câu lạc bộ Đoàn Kết, gần Nhà hát lớn, do Đảng xã hội mở để có được tấm bằng đại học văn sử hệ ba năm.

Về lý do tôi chọn nghiên cứu Nguyễn Công Hoan, có thể tóm lược như sau: Nguyễn Công Hoan là một nhà văn hiện thực tài năng, nổi tiếng cả trong và ngoài nước. Có thể coi ông là người mở đường cho chủ nghĩa hiện thực, có khối lượng sáng tác phong phú, với hơn 200 truyện ngắn, gần 30 truyện dài, một số bài ký và nhiều bài tiểu luận. Tên tuổi ông gắn liền với truyện ngắn trào phúng, truyện dài Bước đường cùng, các tác phẩm Ông chủ, Cái thủ lợn, Lá ngọc cành vàng,... và cuốn hồi ký Đời viết văn của tôi. Đương nhiên, không phải không có những mặt hạn chế, bị phê phán, nhưng tóm lại, Nguyễn Công Hoan vẫn được giới phê bình đánh giá cao và rất được độc giả hâm mộ. Nhiều độc giả gửi thư hoặc đến gặp ông để chia sẻ tâm sự; họ xếp hàng mua báo có in truyện ngắn của ông; có lần, tưởng ông mất, họ làm lễ truy điệu... Và ngày càng có sự đánh giá thỏa đáng về ông, đặc biệt là các truyện ngắn trào phúng viết trước cách mạng, được coi là một kho tàng quý báu. Không chỉ trong nước mà cả ở nước ngoài, Nguyễn Công Hoan cũng được các nhà nghiên cứu đánh giá cao, thậm chí rất cao với một số truyện ngắn trào phúng. Nhiều nước dịch truyện của ông. Ông được Nhà nước trao tặng Huân chương Lao động hạng Nhất, được Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học nghệ thuật (1996). Tuy vậy, trước kia tôi thấy chỉ có một ít chương sách, giáo trình, bài báo, chưa được nghiên cứu sâu, kỹ, nhiều mặt và nhất là chưa có công trình nghiên cứu về truyện ngắn cũng như toàn bộ sự nghiệp sáng tác của nhà văn. Do đó, tôi đã đi sâu nghiên cứu về nhà văn nhằm lấp đầy những khoảng trống đấy.

Tôi thường đến nhà ông Nguyễn Công Hoan để trao đổi mỗi khi viết bài, như thế mới thấu tình đạt lý. Ông cũng rất hay đến nhà tôi. Ông nói chuyện thân tình với cả chồng tôi, và ông rất yêu các cháu bé, con tôi. Có lần, ông bế con trai thứ hai của tôi trên lòng. Tôi khoe: “Cháu đã biết đọc rồi đấy ạ!”. Ông hỏi cháu: “Cháu có đọc được truyện của ông không?”. Cháu nói: “Thưa ông, cháu có đọc được một đoạn ạ!”. Ông hỏi: “Cháu có nhớ được gì? Nói ông nghe”. Cháu nói: “Cháu nhớ là ông viết: “khoai ăn cả vỏ càng đỡ tốn” ạ! Thì ra, đó là câu trong truyện ngắn “Bữa no đòn”.

Khi tái bản tập 2 “Truyện ngắn chọn lọc” của ông, tôi rủ ông đi thư viện để chép (hồi đó chưa nhờ thư viện photocopy được, ông đọc, tôi chép). Ông lưỡng lự vì không có thẻ đọc nên đến cổng thư viện thì dừng lại. Tôi vội đi lên trước và nói với người gác cổng: “Đây là nhà văn lớn Nguyễn Công Hoan”. Ông gác cổng cúi đầu chào và nói “Xin mời bác vào”. Ông Nguyễn Công Hoan quay sang phía tôi, cười hóm hỉnh: “Hóa ra nhà văn thiếu vốn sống thật”.

Một lần khác, có nhà nghiên cứu người Tiệp Khắc đến gặp ông để nghiên cứu thì ông bảo “đến tìm cô Hạnh, chứ tôi không tự nghiên cứu về tôi”. Khi bị ốm, ông nhờ người báo tin ngay cho tôi. Tôi đến thăm, ông kể về bệnh tật, rồi chuyện văn, chuyện đời... Khi ông qua đời, cô Ngọc Tú2 đến báo, tôi và cô ấy đều khóc! Thương nhớ ông lắm! Bao nhiêu lần ông đến nhà, tình cảm ông dành cho tôi rất đáng trân quý. Mấy lần ra sách ông đều tặng tôi đầu tiên, cuốn “Đời viết văn của tôi” ông mang đến tận nhà tôi tặng. Còn nhớ, năm 1971, khi mới sinh con trai út, tôi đến dự lễ mừng thọ ông ở Hội nhà văn. Lúc vào phòng, ông lặng lẽ đi xuống bắt tay tôi và nói: “thôi, bây giờ tạm thời nghỉ nghiên cứu trông con cho cẩn thận nhé”. Ông mất rồi, mỗi lần tôi đến nhà, vợ ông đều pha nước đặt lên bàn thờ, thắp hương và khấn “ông về đi, cô Hạnh đến đấy”! Bà mắt kém, còn bắt cháu đưa đến nhà tôi chơi. Tôi cảm động lắm!
Tôi có nhiều thuận lợi trong quá trình nghiên cứu, đó là được nhà văn nhiệt tình tâm sự khi có thể, ông còn mượn tài liệu giúp. Tôi được một số người quen cho mượn những bài báo cũ để đọc; lại được cán bộ thư viện Trung ương rất ưu tiên cho đọc và mượn sách bị hạn chế. Phải nói thật là gần như không ai có nhiều tài liệu bằng tôi. Và đặc biệt khi làm luận án tôi được GS Vũ Đức Phúc hướng dẫn rất tận tình.

Nhưng tôi cũng gặp không ít khó khăn. Thứ nhất là chính nhà văn không giữ được các tác phẩm của mình nên tôi phải đi thư viện đọc và tìm gặp bạn bè, người thân của ông để mượn tài liệu và tìm hiểu thêm về nhà văn. Tôi phải đi lại nhiều lần, nhiều nơi. Đặc biệt là nhiều truyện hay phải vào thư viện chép vì ngày ấy không có máy photocopy. Rồi đi tìm mua sách ở các hiệu sách cũ. Nhờ vậy tôi đã tập hợp được số lượng lớn các tác phẩm (trong đó nhiều tác phẩm ông đã quên)... Không chỉ vậy, tôi còn phải hỏi ông về bối cảnh chính trị, xã hội, tình hình văn học thời trước mà những người thời sau khó nắm được.

Với tôi, trong nghiên cứu khi đưa ra một nhận định nào cần dựa trên cơ sở tư liệu phong phú, chính xác rồi đào sâu suy nghĩ đến tận bờ, sát góc thì luận điểm của mình mới có sức thuyết phục, có giá trị khoa học thật sự. Đến khi việc sưu tầm tài liệu khá đầy đủ, tôi đi sâu vào từ nội dung, tư tưởng, phong cách, ngôn ngữ, nghệ thuật, nhất là nghệ thuật trào phúng đặc sắc. Tôi nghiên cứu toàn bộ sự nghiệp của nhà văn (200 truyện ngắn, gần 30 truyện dài, nhiều bài tiểu luận, ký) và đặc biệt cuốn Đời viết văn của tôi, và chia ra từng thời kỳ sáng tác (5 thời kỳ). Cách phân kỳ này chưa ai làm. Mỗi thời kỳ tôi lại đi sâu, nghiên cứu kỹ về những chuyển biến tư tưởng thể hiện trong sáng tác (cả truyện ngắn và truyện dài), những ưu điểm nổi bật và phần nào những hạn chế, chú ý những truyện tiêu biểu. Đồng thời, từ quá trình tiếp xúc, tôi đã tìm hiểu con người, cuộc đời của nhà văn, hiểu được tư tưởng, tình cảm, cảm xúc, suy tư của nhà văn trong từng thời kỳ, bởi “văn là người”. Tôi so sánh đối chiếu với các nhà văn đương thời, trên cơ sở khoa học, có sức thuyết phục để khẳng định: Nguyễn Công Hoan thực sự là một tài năng lớn, độc đáo, khẳng định vai trò vị thế của nhà văn trong văn học hiện thực Việt Nam.

Bằng tư liệu cụ thể, chính xác, nghiên cứu sâu, kỹ, tôi đã có kết luận vững chắc là Nguyễn Công Hoan xuất hiện sớm trên văn đàn, viết nhiều, viết khỏe, viết đặc sắc, độc đáo... Nhà văn đã góp phần đặt nền móng cho chủ nghĩa hiện thực phê phán trong Văn học Việt Nam. Ông chính là người khai mở và phát triển một thể loại truyện ngắn hiện đại, đặc biệt là truyện ngắn trào phúng, đến nay chưa ai theo kịp. Ông cũng viết nhiều truyện dài, truyện vừa đặc sắc: Bước đường cùng, Cái thủ lợn, Ông chủ, Bà chủ,... Kết quả nghiên cứu của tôi góp phần làm sáng tỏ một tài năng và một nhân cách đẹp. Nguyễn Công Hoan xứng đáng có một vị trí trang trọng trong văn học sử nước nhà và có uy tín đáng kể trên thế giới.

Năm 1976, tôi đã hoàn thành luận án phó tiến sĩ với đề tài “Truyện ngắn Nguyễn Công Hoan”. Nhưng do tôi chỉ có bằng đại học hệ 3 năm, không hợp lệ để bảo vệ luận án. Tôi phải nhờ đến sự giúp đỡ của bà Phan Thị An, phụ trách phụ nữ trí thức thủ đô và được Bộ trưởng Bộ đại học Nguyễn Đình Tứ tác động để tôi được bảo vệ đặc cách hệ đại học 4 năm. Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội lập một hội đồng nhỏ, kiểm tra kiến thức lý luận văn học và văn học sử của tôi. Trong thời gian ấy, PGS Vũ Đức Phúc gợi ý tôi chuyển luận án thành sách để xuất bản. Vì vậy, năm 1979, tôi đã xuất bản cuốn “Tìm hiểu truyện ngắn Nguyễn Công Hoan”.

Do từ nhỏ, tôi đã có vấn đề về tim mạch, từng phải gác lại ước mơ học hành do sức khỏe yếu. Thời điểm bấy giờ, cùng phải lo cho luận án, cho bản thảo sách rồi việc ôn chương trình đại học khiến sức khỏe của tôi suy kiệt. Gia đình lo lắng, chăm sóc cho tôi nhưng kinh tế thời đó khó khăn, không có điều kiện bồi bổ. Lần nào tôi đi khám, bác sĩ cũng ghi “suy nhược thần kinh, suy nhược cơ thể”. Khi có quyết định bảo vệ luận án, tôi không đi nổi phải nhờ cô Trần Thị Băng Thanh3 đến nhận quyết định giúp. Đến năm 1982 thì tôi đã hoàn thành việc bảo vệ luận án.

Sau bảo vệ luận án, tôi đã cơ bản hoàn thiện việc nghiên cứu toàn bộ sự nghiệp nhà văn Nguyễn Công Hoan. Ngoài các bài nghiên cứu đăng trên báo, tạp chí, các sách chung, tôi in thêm cuốn nghiên cứu: “Nguyễn Công Hoan, 1903-1977” (1991), hai cuốn sưu tầm tuyển chọn “Nguyễn Công Hoan: Về tác giả và tác phẩm” (2000), “Nguyễn Công Hoan, những tác phẩm tiêu biểu trước năm 1945” (2000). Những công bố ấy của tôi đã được nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước (Tiệp Khắc, Nga, Đức, Nhật), nghiên cứu sinh, sinh viên đại học… tham khảo và trích dẫn. Tôi cũng đã đi nói chuyện, giảng về Nguyễn Công Hoan ở các lớp học cho nghiên cứu sinh, cho Trường Viết văn Nguyễn Du...; báo cáo cho các chuyên gia Nga, Tiệp Khắc, Nhật nghiên cứu về Nguyễn Công Hoan. Với tư liệu phong phú, trong sách của tôi còn có một bản danh mục có xuất xứ cụ thể, tỉ mỉ về sáng tác của Nguyễn Công Hoan trong suốt cuộc đời ông, cùng một niên biểu để thấy rõ: lịch sử cuộc đời của nhà văn, từ nhỏ cho đến khi qua đời.

Nhìn lại những gì đã làm được trong nghiên cứu về Nguyễn Công Hoan, tôi thấy mình đã thực sự say mê, tâm huyết, và nỗ lực thật đáng kể... Tôi có phần tự hào về kết quả đó. Đôi lúc thấy “thật không ngờ mình đã làm được như vậy”. Chẳng những thế, tôi còn rất vui khi trong “Đời viết văn của tôi” nhà văn Nguyễn Công Hoan đã dành gần một trang viết về tôi, trong đó có câu: “Tôi rất cảm ơn chị bạn trẻ”.



Lê Thị Hằng (ghi)
Trung tâm Di sản
các nhà khoa học Việt Nam


-------------------

* Nguyễn Công Hoan (1903-1977) là một nhà văn hiện thực lớn, Hội viên Hội nhà văn Việt Nam (từng giữ chức Chủ tịch Hội, thành viên Ban chấp hành).

** PGS.TS Lê Thị Đức Hạnh sinh ngày 22-2-1934 tại Hà Nội, chuyên ngành Văn học Việt Nam hiện đại, nguyên Nghiên cứu viên chính Viện Văn học, Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam (nay là Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam).

[1] Tức Nguyễn Văn Truy, sau này làm Vụ trưởng Vụ Tổ chức của Viện Khoa học xã hội Việt Nam. Đây là nhà khoa học Trung tâm Di sản các nhà khoa học đang nghiên cứu.

[2] Nguyễn Thị Ngọc Tú (1942-2013) là một nữ nhà văn Việt Nam, nguyên Ủy viên Ban Chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam, nguyên Tổng biên tập tạp chí Tác phẩm mới - Hội Nhà văn.

[3] PGS.TS Trần Thị Băng Thanh, chuyên ngành Văn học, từng là Phó trưởng phòng Văn học cổ - cận đại, Viện Văn học, Viện Khoa học xã hội Việt Nam.




Thứ Tư, 1 tháng 1, 2020

NHÀ VĂN NGUYỄN CÔNG HOAN VIẾT SÁCH.


THÁI ĐOÀNH

Nhà Văn Nguyễn Công Hoan (1903 - 1977) là một cây bút sáng tác dồi dào. Chính ông cũng không nhớ mình đã viết bao nhiêu cuốn sách và viết những cái gì.

Sau này có nhà sưu tầm công phu công bố: Ông để lại trên 200 truyện ngắn, 33 truyện dài, chưa kể hàng ngàn bài báo và ghi chép khác.

Nhưng có điều ít ai biết đó là trước Cách mạng Tháng 8/1945, ông làm nghề dạy học. Ông đã kể lại trong cuốn “Đời viết văn của tôi”:

Khi viết truyện Tấm lòng vàng cho tạp chí Cậu Ấm, ông đồng thời viết Lá ngọc cành vàng cho Tiểu thuyết thứ Bảy và truyện ngắn cho báo Nhật Tân. Vì còn bận dạy học nên mỗi tuần ông chỉ ngồi bàn viết ba tối.

Ông cho biết những chuyện đăng trên các báo hàng tuần, ông phải viết từng hồi cho kịp báo ra. Có khi quên cả tên nhân vật, nhiều khi phải bỏ trống nhờ tòa soạn điền hộ khi đưa vào nhà in.

Viết truyện dài Bước đường cùng ông cho hay: “Cuốn ấy tôi viết ngày, viết đêm; viết cho chóng xong để còn đi chơi nhiều nơi, trước khi phải ra “an trí” tại Trà Cổ. Vừa nghĩ, vừa viết, vừa sửa; tôi đã hoàn thành cuốn truyện trong 16 hôm, từ 1 đến 16/7/1938.

Cuốn ấy ông viết ở Nam Định, vì ngồi nhờ cái bàn quá cao so với tầm tay và phải dùng quá nhiều gân sức nên bị sái bả vai bên phải đến ba năm. Sau này do tuổi cao, khi trái gió trở trời bệnh đau ấy trở lại thành tật.

Sau hòa bình 1954, về Hà Nội ông viết cuốn tiểu thuyết “Tranh tối tranh sáng” dày hơn 300 trang in cũng hoàn thành sau 29 ngày lao động cật lực.

Nguyễn Công Hoan nói thêm: Về số lượng sách, nếu tôi có thua thì chỉ thua Lê Văn Trương mà thôi. Nhưng tác phẩm của Lê Văn Trương khó biết cuốn nào là chính hiệu, cuốn nào là giả hiệu; vì ông ta có “nuôi bao” một số đàn em viết hộ.

T.Đ



Thứ Bảy, 2 tháng 11, 2019

Không có bước đường cùng


Không có bước đường cùng

Nguyễn Vũ Tiềm
Nguyễn Công Hoan
(1903-1977)

Vừa bổ xuống miệt biển
trát lại đẩy lên ngàn
cây bút chấm bài phê điểm
nhà giáo buộc lòng làm nhà văn.
 
Giờ phê điểm trang đời, trang số phận
trang bơ vơ, trang lá ngọc, cành vàng
kiếp khốn nạn, nợ nần bao nghịch cảnh
chiếc quan tài khóc khản tiếng trên trang.
 
Mực tâm huyết dẫu trong bình oan nghiệt
bút nhân sinh không có bước đường cùng



“Chuyện tình Lan và Điệp” qua 80 năm - Soạn giả Nguyễn Phương


Chuyên mục: Lan&Điệp

“Chuyện tình Lan và Điệp” qua 80 năm

Soạn giả Nguyễn Phương

Tuồng "Chuyện tình Lan và Điệp" hát trên sân khấu Thanh Minh



Trong lịch sử nghệ thuật sân khấu Cải lương, tuồng hát được sáng tác cách nay hơn 80 năm, đến nay vẫn còn được tái diễn và khán giả ái mộ cải lương vẫn ưa thích: đó là tuồng Chuyện tình Lan và Điệp.
Năm 1933, nhà văn Nguyễn Công Hoan (1903 – 1977) sáng tác và phát hành quyển tiểu thuyết Tắt Lửa Lòng. Sau đó tiểu thuyết Tắt Lửa Lòng được dựng thành kịch, trình diễn ở Hà Nội và một số tỉnh thành miền Bắc.
Năm 1936, đoàn hát Phước Cương lưu diễn ở Hà Nội, soạn giả Tư Trang chuyển thể tiểu thuyết Tắt Lửa Lòng thành vở tuồng cải lương Chuyện tình Lan và Điệp, với thanh phần diễn viên: Năm Phỉ vai Lan, nghệ sĩ Thanh Tao vai Điệp, Bảy Nhiêu vai Quan Án, Ba Thâu vai ông Tú, Thanh Loan vai Thúy Liễu, Văn Lâu vai Hòa Thượng.
Cô Năm Phỉ nổi danh là nghệ sĩ xuất sắc tầm vóc quốc tế qua vai Bàng Quí Phi trong tuồng Xử Án Bàng Quí Phi trong cuộc đấu xảo các nước thuộc địa của Pháp tổ chức tại Paris năm 1931. Năm 1936, cô Năm Phỉ một lần nữa khẳng định tài nghệ ca diễn và duyên dáng của cô qua vai Lan, làm cho vở tuồng Chuyện tình Lan và Điệp vang danh từ Hà Nội đến các tỉnh miền Trung và cả miền Nam.


Tóm lược tuồng Chuyện tình Lan và Điệp

Gia đình ông Hương Cử và gia đình ông Tú là chỗ thâm giao. Họ hẹn sau nầy sẽ kết nghĩa thông gia: Lan con gái ông Tú và Điệp, con trai ông Cử rất xứng đôi vừa lứa.
Ông Cử qua đời, gia đình thiếu trước hụt sau nhưng bà Cử chịu thương chịu khó tảo tần, lo cho Điệp ăn học mong Điệp thi đậu tốt nghiệp bằng Thành Chung. Gia đình ông bà Tú và cô Lan cũng tận tình giúp đở cho Điệp để Điệp an tâm học tập vì ông bà Tú đã xem Điệp là con rể tương lai. Hai gia đình chờ cho Điệp thi cử xong là sẽ tổ chức hôn lễ cho đôi trẻ.

Việc không may xảy ra, Điệp thi rớt bằng Thành Chung, nhưng tại họa đến làm cho cuộc hôn nhơn Lan và Điệp không thành do sự can thiệp của gia đình Quan Án Sát.
Quan Án Sát là bạn học cũ của ông Cử và ôngTú, có cô con gái tên Thúy Liễu, tánh nết lẳng lơ, chưa chồng mà đã có mang. Để che giấu tiếng xấu cho gia đình, ông Án gọi Điệp đến nhà, vờ hỏi chuyện thi cử và dự định tương lai, rồi phục rượu cho Điệp say, đem Điệp vào ngủ chung phòng với Thúy Liễu. Tình ngay lý gian, Điệp trở thành con rể của Quan Án Sát.

Trước mối tình tan vỡ, Lan cải trang nam giới, đến chùa tu để diệt khổ dưới bóng từ bi.
Cuộc hôn nhân cưỡng bách giữa Điệp và Thúy Liễu không thể bền lâu. Sau khi sanh nở, Thúy Liễu ly dị với Điệp.
Điệp tìm đến chùa thăm Lan để mong tạ tội nhưng Lan cắt đứt dây chuông, dứt duyên trần thế.
Lan bị bịnh thập tử nhất sinh, nhờ lòng từ bi của Hoà Thượng trụ trì, Điệp phải giả là một hòa thượng, khoác áo nâu sồng đến thăm Lan. Giây phút trùng phùng ngắn ngủi, nỗi oan của Điệp được giải tỏa, Lan kể nỗi niềm tâm sự và nhắm mắt xuôi tay trong vòng tay ấm áp của người yêu.

Chuyện tình Lan và Điệp tuy được phóng tác từ tiểu thuyết Tắt lửa lòng của nhà văn Nguyễn Công Hoan nhưng người thích đọc tiểu thuyết và thích xem hát chỉ nhớ đến Chuyện tình Lan và Điệp của soạn giả Trần Hữu Trang và hầu như không ai biết đến chuyện đó từ tiểu thuyết Tắt Lửa Lòng. Nữ nghệ sĩ tài danh Năm Phỉ diễn vai Lan hay đến nỗi người xem tưởng cô Lan có thật, chuyện tình Lan và Điệp là một chuyện tình có thật.

Tháng 8 năm 1945, hãng dĩa Asia phát hành bộ dĩa Hoa Rơi Cửa Phật (tức Chuyện tình Lan và Điệp) với thành phần diễn viên cô Tư Sạng vai Lan, Nghệ sĩ Năm Nghĩa vai Điệp, Tám Thưa vai Hòa Thượng, Hồng Châu vai Tiểu Huệ Thông.
Năm 1959, tuồng Chuyện tình Lan và Điệp diễn trên sân khấu Thanh Minh với Thanh Nga trong vai Lan, Thành Được trong vai Điệp. Thanh Nga với vóc người mảnh mai, nét mặt đẹp một cách ngây thơ thánh thiện, làm sống lại nhân vật Lan và mối tình bi thảm, khiến cho khán giả nhớ lại diễn viên kỳ tài Năm Phỉ và khán giả để lòng thương cảm cho mối tình đẹp nhưng trắc trở giữa Lan và Điệp. Vở hát hát luôn ba tuần liên tục tại rạp Nguyễn Văn Hảo, tạo ra một kỷ lục diễn suốt 3 tuần lễ tại một rạp hát ở giữa đô thành Saigòn.


Năm 1972, hãng phim Dạ Lý Hương thực hiện cuốn phim Lan và Điệp (đạo diễn Lê Dân, Thanh Nga trong vai Lan, Thanh Tú (Điệp), Bạch Tuyết (Thúy Liễu), Ba Vân (Quan Án), Ngọc Giàu (Bà Án), Năm Châu (ông Tú), Kim Cúc (Bà Tú).
Bộ dĩa Hoa Rơi Cửa Phật của tác giả Trần Hữu Trang ăn khách trong nhiều thập niên. Phim Lan và Điệp cũng được khán giả ưa thích, đến xem đông đảo. Nhiều đoàn hát khác cũng sáng tác tác tuồng Lan và Điệp và nhiều đào kép diễn vai Lan và Điệp nhưng giới ký giả kịch trường và khán giả ái mộ cải lương chỉ nhắc đến Năm Phỉ và Thanh Nga trong vai Lan, khó có nghệ sĩ nào diễn hay hơn hai diễn viên kỳ tài đó.
Năm 1970, soạn giả Viễn Châu sang tác bài vọng cổ Lan và Điệp cho hãng dĩa Hồng Hoa (thối thân của hãng dĩa Asia) được thính giả ưa thích.

Theo yêu cầu của nhiều bạn đọc muốn lưu lại tài liệu về Chuyện tình Lan và Điệp, tôi giới thiệu bài vọng cổ Lan và Điệp của soạn giả Viễn Châu và bộ hình tuồng Chuyện tình Lan và Điệp hát trên sân khấu Thanh Minh trong thời gian tôi cộng tác với đoàn hát nầy.

Vọng cổ Lan và Điệp (soạn giả Viễn Châu)

Nói lối: Lan xơ xác sầu ai Lan rũ cánh
Bướm lỡ làng duyên phận bướm cô đơn,
Mộng lòng tan theo năm tháng tủi hờn,
Nơi phật tự còn vương mùi tục lụy.
Vọng cổ:
1/- Điệp ơi! Cánh bướm năm xưa hãy bay đi đừng trở lại, vì em hiện nay chỉ là một đoá Lan tàn… Em biết anh chẳng dạ phũ phàng…Nhưng kiếp nầy đã lỡ xin Điệp đừng lưu luyến chi Lan. (-) Hãy để cho em yên tâm rảnh dạ tu hành, mượn kinh kệ chốn thiền môn để phôi pha mối sầu vạn cổ…
2/- Khi tiếng mõ công phu nện đều trên chánh điện thì suối lệ đầy vơi cũng thắm đượm áo nâu sồng… Tiếng hẹn năm xưa còn nhớ mãi bên lòng… Nếu chẳng cùng anh xây tổ ấm, than nầy nguyện gởi chốn thiền môn (- ) Trời ơi! Lời đoan thệ năm xưa đã thành sự thật, bởi từ khi Điệp đi cưới vợ thì Lan cũng gởi kiếp xuân tàn nơi cửa từ bi…
3/ – Điệp ôi! Đời Lan đến ngày nầy còn kể đến làm chi, Lan đã xây đắp một hy vọng tương lai để được cùng ai nên nghĩa gối chăn trong vòng lễ giáo, thế mà ông Tơ cắc cớ đem sợi chỉ hồng se lộn mối duyên.
Thôi rồi một kiếp xuân xanh
Điệp đi cưới vợ, Lan đành xuất gia!
Lệ tràn theo giọt mưa sa
Hỏi trăng, trăng lặn, hỏi hoa, hoa tàn.
Nói lối:
Kéo vạt áo lau đôi dòng nước mắt,
Lạy mẹ cha con thí phát quy y
Con dao kia với xác bướm khô nầy
Lan chôn lấp dưới cội cây ngoài cửa Phật!
4/ – Điệp ơi! Mái tóc xuân xanh Lan đã cắt đi với lời khấn nguyện, trong khi giữa thiền môn vọng lại tiếng chuông…buồn… Suối lệ tuôn rơi theo lá rụng quanh tường…Tiếng côn trùng nỉ non họa lại bản nhạc sầu với tiếng mõ, hồi chuông, (-) Nam mô cứu khổ chí tôn, Cầu xin phổ độ linh hồn thế gian, Con tên là Nguyễn Thị Lan, Xác thân còn đó mà hồn tan lâu rồi!
5/ – Điệp ôi! Sau khi Điệp trở về chốn cũ thì mái nhà xưa đã vắng bóng Lan rồi…Lan cất bước ra đi mà tất dạ tơi bời…Lan biết Điệp cưới vợ chẳng qua vì nghịch cảnh, chớ nào phải phụ bạc chi Lan!
Nhưng mối tuyệt tình Lan phải đeo mang, bao thất vọng đọa đày thể xác. Lan mới mượn lời kinh kệ để mong dập tắt lửa ưu phiền.
6/ – Điệp ôi! Hôm Điệp đến thăm Lan là một buổi chiều sương lam mờ cảnh vật, Điệp ngập ngừng trước cổng nhìn thân bạn héo mòn mà lã chã lệ sầu tuôn. Điệp ôi, Lan đã cắt đứt dây chuông để Điệp quay về cùng bổn phận, có biết đâu vì không dằn được cơn cảm xúc cho nên Lan ngã gục trước sân chùa. ( – ) Khi Lan tỉnh dậy thì chỉ nghe tiếng chuông mõ công phu vang rền trên chánh điện.
Gia trung Điệp đã về rồi! Đêm đêm quỳ trước Phật đài mình Lan.


Nữ nghệ sĩ Út Bạch Lan đã lấy nước mắt hàng ngàn thính giả qua bài vọng cổ Lan và Điệp nầy, tiếp nối giọng ca áo nảo của danh ca Tư Sạng làm rơi lệ hàng ngàn thính giả qua các bản cổ nhạc trong bộ dĩa Hoa Rơi Cửa Phật của trong thập niên 40 của thế kỷ trước.

Tây Phương có chuyện tình để đời: Roméo và Juliette. Á Đông Trung Quốc có chuyện Lương Sơn Bá – Chúc Anh Đài. Việt Nam có chuyện tình Lan và Điệp.

Soạn giả Nguyễn Phương



Chủ Nhật, 6 tháng 10, 2019

Thời Tết Trung thu dành cho… người lớn vì đâu bị cấm?


Thời Tết Trung thu dành cho… người lớn vì đâu bị cấm?

Lê Tiên Long

Trong ‘Nhớ và ghi về Hà Nội’, Nguyễn Công Hoan kể, thời trước Tết Trung thu người lớn múa sư tử rồi đánh nhau nên Tây cấm, Tết Trung thu mới dành cho trẻ con.

Trẻ em múa sư tử chơi Tết Trung thu ở Hà Nội, năm 1928.

Nhà văn Nguyễn Công Hoan (1903-1977) tuy quê ở Văn Giang, Hưng Yên, nhưng thuở bé từng học trọ ở phố Hàng Hài (Hàng Bông ngày nay), Hà Nội, rồi theo học tại Cao đẳng sư phạm, nên rất thông thuộc những sự kiện diễn ra ở thủ đô những năm đầu thế kỷ 20.

Bên cạnh những tiểu thuyết hiện thực, những truyện ngắn trào phúng, ông cũng để lại những ghi chép có giá trị lịch sử trong tập Nhớ và ghi về Hà Nội (NXB Trẻ tái bản năm 2004). Đây là cuốn sách sưu tầm những trang ông viết dành riêng để nhớ về Hà Nội, một Hà Nội xưa cũ vào những thập niên đầu của thế kỷ 20, với một lượng thông tin sống động bằng những câu chữ đằm thắm và giản dị.

Qua những trang viết của ông, người đọc hậu thế mới biết không khí Tết Trung thu ở Hà Nội thời xưa với những món đồ chơi truyền thống:

“Tết Trung thu vốn không phải là tết trẻ con. Tối 14 và 15 tháng Tám, có rước rồng, rước sư tử. Các nhà chăng đèn ở ngoài cửa. Thường thì có đèn trống quân, hoặc đèn cù, là một cái khung hình vuông, phất giấy bản. Người ta thắp đèn dầu ta ở dưới, hơi nóng thành gió, làm cho cái tán ở trên quay được. Tán ấy được xếp bằng những mảnh giấy ở cái thế hứng được gió. Tán quay, làm quay cả cái vòng treo ở dưới, có dán hình người, ngựa... để ở ngoài nhìn vào, thấy những bóng ấy chạy”.
Nhà văn cũng giải nghĩa câu thành ngữ “chạy như đèn cù”, nghĩa là chạy quanh không có mục đích gì.

Nguyễn Công Hoan mô tả sự khéo léo của những người thợ thủ công Hà Nội xưa, khi làm những chiếc đèn cù (đèn kéo quân) rất sinh động:
“Rồi nhiều người (bác Cả Thạch, nhà ở số 19 phố Hàng Gai) có sáng kiến, không làm cái vòng quay, mà buộc bằng tóc vào những mảnh hình người, làm cho tán quay, thì người cử động được.
Ví dụ cô tiên hái hoa, hai vợ chồng hái dừa, chồng hái dừa vợ hứng bằng váy, hai ông tướng đánh nhau... Cái cán tán phải chấp bằng từng đoạn theo đường gấp, chứ không thẳng. Phải tính toán rất tỉ mỉ”.
Đặc biệt, ông cho độc giả biết về chuyện khá bất ngờ với lớp trẻ ngày nay, về việc thời xưa, Tết Trung thu vốn dành cho người lớn, cho đến khi bị chính quyền thực dân Pháp cấm:
“Múa sư tử và múa rồng thì là trò chơi của người lớn. Các đầu sư tử lớn, rồng rất nhiều khúc, múa nhiều điệu rất khéo. Nhưng một dạo, từng tụi du côn nhân rước sư tử, rước rồng để tranh nhau giải, mà đánh nhau rất hăng. Rồi tụi du côn ở ngõ Sầm Công (phố Đào Duy Từ ngày nay) thù nhau với tụi du côn ở ngõ Tạm Thương chẳng hạn, họ chờ đến Tết Trung thu, đi múa sư tử, thì đánh nhau. Trong xe bò chở trống và thanh la, họ để sẵn xà beng, các khí giới. Nhiều cuộc đánh nhau thành án mạng. Vì thế, Tây cấm người lớn múa sư tử. Tết Trung thu chỉ cho trẻ con chơi, Tết ấy trở thành Tết trẻ con”.

Do sống ở phố Hàng Bông, nên nhà văn rất thông thuộc những gì diễn ra ở xung quanh, khắp khu vực phố cổ. Qua ghi chép của ông, ta mới biết thời những năm 20 của thế kỷ trước, phố Hàng Gai là nơi tập trung bán đồ chơi Trung thu.

“Phố Hàng Gai, cứ sắp Tết Trung thu, thì biến thành phố bán đầu sư tử, đèn, và các đồ giấy chơi Tết”,
ông miêu tả và cũng đưa ra một thắc mắc chưa có lời giải đáp:
“Nhưng cũng chỉ bán ở bên số lẻ, và vào quãng từ giữa phố đến cuối phố. Bên số chẵn thì không. Không rõ vì lí do gì”.

Lê Tiên Long


Các hàng bán đồ chơi Trung thu ở Hà Nội xưa.